یادداشتهای ادبی خارج از محدوده ی تاریخ

پائیز

(به یاد مادرانی که کمرشان زیر سنگ سنگین سرنوشت شکست اما غرورشان ابدی شد)

گفتی که با پائیز می‌روم دیگر امید مدار دین مرا

پائیز

همچون باد

تند و تیز رفت و مرگ ابدی من آغاز شد

زمان

ساعت ساعت

دقیقه دقیقه

ثانیه ثانیه بر من گذشت

مرغک ساعت روی تاقچه دانه چید و من شمردم

دی بهمن اسفند

فروردین اردیبهشت خرداد

تیر مرداد شهریور

و مهر دوباره آمد اما دریغ

این بار راست گفته بودی

مهر آمد و سایه مهرت از سرم رمید

... و مرغک ساعت روی تاقچه

به هر ثانیه تکه‌های قلب مرا چید و من شمردم...

یک عصر آرام پائیزی. گرگ و میش غروب. چه لطافت و سبکباری‌ای‌است در این غروب‌های پائیزی. غروب‌های ابری و بارانی پائیز هر جا باشم، یاد عصرها و صبح‌های پس از باران زادگاه زیبایم می‌افتم. آه! چه عظمتی داشت آن لحظه‌ها که پس از یک شب سرد به حیاط می‌آمدم و آن کوه سربلند، آن یادمان استواری، آن آشیانه گرگ‌های خاکستری، آن کوه سترگ و بلند و استوار را می‌دیدم که پس از یک نم‌نم باران پائیزی، مه آرام آرام از دامنه‌هایش بالا می‌خزید و خیره می‌شدم در آن کوه که قله‌اش چنان مغرور و سخت‌گیر بود که کسی جز باد و برف و باران نمی‌توانست بر رویش خانه کند. در آن بالا فقط و فقط خودش بود و دیگر هیچ. حتی ابری که هر بهار بر شانه‌هایش می‌نشست و بادی که هر پائیز مثل دو بازوی معشوقه‌ای طناز و پر هوس به گردنش می‌پیچید و بارانی که سر و رویش را به نرمی می‌شست و برفی که هر زمستان همچون پوششی از پر قو بر قامت شوالیه‌ای آهن پوش، سیاهی و سختی زره‌اش را زیر لطافت خود پنهان می‌کرد، هیچکدام نمی‌توانست برای همیشه با او باشد. ابر و باد و برف و باران مسافرانی بودند رفتنی و تنها مانای ماندنی او بود. دامنه‌هایش شلوغ بودند و هر طرف نوعی از زندگی، باغ، مزرعه.... .اما آن درختی که در دامنه‌اش، روبه‌روی آن قلعه خرابه‌ای که یادگاری از اضطراب آدمی برای حفظ حیات به قیمتی گران بود، سر برآورده بود، حکایتی غریب می‌داشت. انگار که با همه باغ‌ها قهر بود و از سر غرور تمنای هیچ چشمه‌ای وسوسه‌اش نمی‌کرد و از مهر باغبان بی‌نیاز بود. تنها در دامنه‌‌ای که نه آب بود و نه چشمه و نه باغ. تنها، در زمینی خشک، بی آنکه باغبانی نهالش را بر نهاده باشد، سر برآورده بود، بالیده بود، برگ و بار افشانده بود و وقتی در او خیره می‌شدم، چیزی یا کسی در درونم می‌گفت: برای تنهایی و بی‌نیازی و سرفرازی حتماً نباید کوه بود. می‌توان درخت بود و تنها بود. می‌توان درخت بود و بی نیاز بود، از آب، از باغ، از باغبان. می‌توان تنها بود و سبز بود.

صبح‌ها از خواب که بیدار می‌شدم، بی درنگ از نردبان بالا می‌رفتم. روی پله هفتم نردبان می‌نشستم. تمام خانه‌های ده را زیر چشم داشتم. از کوچه‌ها صدای گوسفندها و گاوها می‌آمد و با سر و صدای کودکانی که هی هی‌شان می‌کردند، در هم می‌آمیخت. از هر چند خانه یکی دود از روزنش بلند می‌شد و بوی اتش هیزم در هوای مرطوب می‌پیچید. لطافت سحر، خنکای نسیم صبح پائیزی، نم‌نمه‌های رطوبتی که مشتاق و معتادش بودیم، شب‌بوهای شکفته در ردیف باغچه پای دیوار... و من. تنها و آرام. نشسته بر روی پله هفتم نردبان. چشم در ستیغ آن استوار کوهی که از کودکی با حکایت‌ها و قصه‌های آن مانوس بودیم و آرزوی کودکانه و بی پروامان؛ فتح قله آن.

روی پله هفتم نردبان می‌نشستم و خیره در ستیغ آن استوار کوه. مه پائیزی به نرمی و آرامی خود را از کمر کش کوه بالا می‌کشید و آن لحظه‌ها چه لحظه‌هایی بودند. که می‌داند چه احساسی داشتم؟ هیچکس! هیچکس ندانست و نمی‌داند و نخواهد دانست! وقتی با خیره شدن در نرم نرمه رفتن مه، غمی آرام و مبهم در دلم می‌خزید،مثل خزیدن مه بر تن کوه. دلم کوه بود اما کوهی از شیشه، کوهی از بلور، کوهی از یک قطره، یک دریا یا نمی‌دانم همچو چیزی که می‌شد دود و مه درونش را دید اما کسی جز خودم؟ نه!

روی پله هفتم نردبان می‌نشستم و در کوه خیره می‌شدم. کوهی که از دو طرف به دروازه‌هایی می‌رسید که یکی خزینه‌ای از گنج مروارید و طلا و... بود و دیگری دروازه‌ای طلایی بود که هر دوتاشان طلسم شده بودند! چه قدر به این افسانه شیرین دل سپرده بودیم و با شور و هیجان از آن حرف می‌زدیم! چه لذتی می‌بردیم وقتی از آن گنج بی‌نشان حرف می‌زدیم. دیگ طلا، ترسه قبیرلر(قبر کافرها که رو به شرق بودند و من از همان کودکی کافرها را عاقل‌تر از مسلمان‌ها می‌دانستم به خاطر عشق به خورشید و روشنایی و طلوع و آرام گرفتن‌شان رو به مطلع خورشید)، مار نگهبان، شمشیرهای داخل قبرها، نسخه‌های گنج.... و بیچاره ما دهاتی‌ها! فقر افسانه‌ها و قصه‌هایمان را همه از گنج و طلا و مروارید کرده بود اما دریغا! همه طلسم شده و دست نیافتنی و بر سر همه‌شان نگهبانی اهریمنی، اژدها!

بر پله هفتم نردبان می‌نشستم و خیره در ستیغ «قوچ قَیَه‌سی». دامنه‌‌اش؛ او‌و‌و‌‌‌ه‌ه! دامنه‌اش از کجا بود تا کجا! از باغ «خَرز اووا(اوبا)» تا «زؤیدَر». واقعاً نهانخانه گنج بودند یا چشمه و باغشان گنجشان بود؟ به هر حالت لذت روحی که از گنج آشکارشان می‌بردیم کمتر از شیرینی رؤیای گنج پنهانشان نبود. باغ بودند و سرسبز، چشمه‌ای خنک، آبگیری پر از زندگی، آب!

تابستان‌ها در سایه درختان در هم فرو رفته و سر آویخته از سنگینی بارشان لم می‌دادیم و خوش بودیم. دشت تا انتهای افق، تا گؤی داغ‌لار(کوه‌های کبود. کوه‌های قافلانتی که از زنجان کبود دیده می‌شوند و در عالم کودکی برای ما سمبل دوری بودند) زیر چشم بود. دشتی که پر از آهو بود، لم می‌دادیم و از آهوها، از دشت، از هر آنچه که لذت می‌بردیم، حرف می‌زدیم. صبح زود تابستان آنجا بودیم تا قبل از پرپر شدن مجموعه پر عشوه قیزیل گول در زیر اولین پرتوهای آفتاب تابستان، لبریز از لطافتی بی‌پایان در دست نسیم می‌رقصیدند و مثل قلب یک بچه آهوی مضطرب از تعقیب از تعقیب صیاد می‌لرزیدند و عطرشان باغ را پر می‌کرد. مستی صبح و درخشش اولین شعله‌های آفتاب، آلبالوها مثل دانه‌های تراش خورده و صیقل یافته و شکیل یاقوت می‌درخشیدند و به سختی می‌شد از لابه‌لای بوته‌های نازک و کم طاقتشان رد شد. جست و خیز خرگوش‌های بی خیال و خوش باش لای یونجه‌ها.

یک سویش به باغ «زؤیدر» و یک سویش به «خرز اووا». باغی که هر وقت در آن می‌رفتم غمی سوزناک بر دلم می‌نشست و احساس غربتی غریب می‌کردم به خصوص منظره درختان سنجد پیر و نیم خشکش خیلی آزارم می‌داد. هیچ وقت دوست نداشتم آنجا تنها باشم. می‌ترسیدم. به هر طوری بود می‌خواستم از آن تنهایی با خود فرار کنم. انگار آن دو تا درخت گردوی پای چشمه به من دهن کجی می‌کردند. انگار که خلوتشان را به هم می‌زدم. ها! نه آنجا «خرز اووا» نبود. آنجا «زرشک‌لی» بود. هیچ اثری از زرشک‌هایش باقی نبود اما نامشان بر باغ مانده بود. باغ زرشک! باغی که وقتی در آنجا بودم، عذاب می‌کشیدم. دقیقاً همین حالت؛ عذاب می‌کشیدم. برخلاف «زؤیدَر» که ارام بخشی عجیبی داشت.

یک سویش باغ «خرز اووا» بود. باغی که در امتداد دره می‌پیچید. چشمه‌اش خزینه‌ بی پایانی از زندگی بود. زندگی درختان زردآلو، بید، سپیدار و..... بوته‌های رز وحشی، بادام وحشی و.... آب چشمه، فصل بهار را هر طوری بود خودش را به رود می‌رساند اما تابستان‌ها نیمه‌های راه خسته می‌شد و لای شن‌ها گم.

یک دامنه‌اش به رود بود. دامنه‌ای که پا در آن بند نمی‌شد و چه قدر عاشق بالا رفتن از این دامنه‌های نتد بودیم تا به بوته‌های زالزالک برسیم. همان دامنه‌ای که پدر بزرگم می‌گفت نمی‌دانم چند سال پیش مش سیف‌الله از آنجا به دره سقوط کرد و مرد و جنازه‌اش را روی نردبان به ده آوردند و هنوز هم به آنجا «سیفی اوچان» می‌گویند. اوچماغی(سقوط) که به اوچماق(بهشت) ختم شد. دامنه‌های تند از رود که بالاتر کشیده می‌شدند، بالاتر و بالاتر به صخره‌هایی می‌رسیدند که رسیدن پای آدمی به آنجا محال بود. تنها و تنها یک گروه پایشان به آنجا می‌رسید. اصلاً خانه‌شان آنجا بود و قبیله و گروهشان و وطنشان، «بر فراز صخره‌های وحشی دور از دسترس»[1]. همان‌هایی که مثل باد کوه‌ها را یک شبه در می‌نوردیدند. وحشی و سریع و چالاک و بی‌باک. مثل کولاک. مثل گردباد، طوفان یا همچو چیزی که بتوان در آن سرعت، شجاعت، بی باکی، دقت، جسارت و قساوت و وحشیت یافت. همان‌ها که شب‌ها در دشت گله‌ها را در هم می‌ریختند و سگ‌ها را به تنگ آورده بودند و چوپان‌ها را آشفته می‌داشتند. همان‌ها که عصرها به دنبال گله راهی دشت می‌شدند و نیمه شب‌ها به سرعت برق بر فرازهمان صخره‌ها به خانه‌هایشان باز می‌گشتند تا روز را به دور از چشم آدم‌ها و سگ‌های چاپلوسشان در خنکای سایه کمر کش آن کوه سترگ تنها باشند و با خویش. همان‌ها که یک شب تابستانی که همراه پدر بزرگ از کوه می‌آمدیم... ها! شب چهاردهم ماه بود. ماه کامل بود و مثل سینی نقره بر فراز آن صخره‌های وحشی می‌درخشید. یک شب تابستانی بود و هوا صاف و مهتابی. کمرکش کوه به روشنی نور مهتاب دیده می‌شد و هر جنبنده‌ای را می‌شد دید. بر فراز صخره‌ها خودشان بودند، خود خودشان. زوزه‌هایشان در کوه طنین انداخته بود. صدا در صدای هم پیچیده ناله سر داده بودند. زوزه‌های پی در پی و بی وقفه. صدای بچه‌هاشان را می‌شد شنید که در صدای بزرگترها گم می‌شد. تمام قساوت، جسارت، شجاعت و وحشیت‌شان در صدایشان پیدا بود. شاید راهی دشت بودند تا آرامش گوسفندان و خواب چوپانان و سکوت حماقت آمیز سگ‌ها را به هم بریزند. خودشان بودند. گرگ‌های خاکستری! همان‌هایی که همیشه با احترامی ترس آمیز از آنان یاد می‌کردیم و کوه و دشت بی حضور آنها، ابهت و هیبت و آن طعم وحشی خود را نداشتند.

بر پله هفتم نردبان می‌نشستم. خیره در آن صخره‌هایی که به زحمت می‌شد از آن تختگاه فقیرانه دیدشان. «گرگ‌های محبوب من» هنوز آنجا بودند؟ نمی‌دانم.

از باغ «خرز اووا» که نگاهت را بالا می‌کشیدی، چشمت در آن سینه کش کوه می‌افتاد که بر فراز آبشاری کوچک درخت بیدی نشانده بودند. چه کسی می‌توانست در آن تنگه گذر ناپذیر درخت بنشاند؟ باغبان! کسی که معنای زندگی را تا مغز استخوان می‌چشد و معنای آن را با تمام وجود در می‌یابد. چه قدر در این لحظه آرزو می‌کردم که ای کاش یک باغبان بودم. مثل همان باغبان پیری که در جوانی‌اش آن بید را در آنجا نشانده بود. هر جا آب باشد زندگی جاری خواهد شد و او این معنا را دریافته بود و بیدی به یادگار در آنجا نشاند که برایم تفسیری از تمامیت زندگی بود. همان چیزی که سال‌ها در فلسفه جستم و نیافتم. همان معنایی که شاید آن دوست دلباخته حیات چشمه ساران و شوق باغ کاران(افندی کبیر،رسول افندی) دریافته باشد و دریغا که این معنا را نمی‌شود و نمی‌توان گفت و شنید تا بگوید و بشنوم. همان معنایی که آن نهال‌کار پیر نتوانست به کسی بگوید و در اوج تنهایی و دل شکستگی و فقر و فرسودگی و تنهایی به زیر خاک برد... و دریغا! آن همه باغ خشکید و سال به سال که بزرگتر شدیم صفا و نشاطشان کمتر شد تا اکنون که شاید دیگر نتوان باغشان گفت! چه رنج وحشتناکی است برای پرندگان کوچکی که در آن صبح‌های سحرآمیز آن‌چنان سرمست می‌خواندند، خشکیدن آن همه باغ و دیگر باره نشکتن آن همه گل‌های گونه‌گون.

آری همه درخت و باغ و بستان از رونق افتاد و چه قدر دردناک است یاد باغی که از آن همه درختان قد برافراشته در آن چیزی نماند جز یک بید پیر بر کنار آبگیر و آن هم همیشه لرزان از بیم خشکی، بیم مرگ. چه قدر رنج آور است دیدن باغی که باغ بود و دیگر نیست. همان باغی که باغبانش در آنجا مرد. چه قدر به مرگ او رشک بردم. در یک روز آرام تابستان زیر سایه خنک درختانی که به دست خود نشانده و پرورده بود، در اوج شکفتگی و ثمر دهی باغ آرزویش، دور از هیاهوی مسخره زن و فرزند و جزع و فزع دروغین دیگران در آرامش تنهایی جان سپرد. چه مرگ با شکوهی! اما بر خلاف مش سیف‌الله جنازه‌اش را روی نردبان نه بلکه با ماشین آوردند تا مبادا بی حرمتی شود. آخر حرمت مردگان بیشتر از زندگان است. نباید روح‌شان را آزرد. خوب شد خودش ندید که آرامش پر شکوهش را با چه ابتذالی به هم ریختند. تشییع و کفن و دفن و تلقین و آخوند و... هزار راه و رسم و حرف و حدیث مسخره و نفرت‌انگیز. اما هر چه باشد آن باغبان پیر در آن باغ کنار بچه‌هایش مرد، بچه‌هایی که می‌دانستند عظمت و وحشت مرگ یک باغبان یعنی چه؟ به خاطر همین در لحظه مرگش صبر و سکوتی پر هیبت و کوه وار داشتند و سکوت پر شکوه مرگ پدر پیرشان را در هم نشکستند. حرمت مرگ را نگه داشتند و حرمت خلوت پدر پیرشان با خدا به قیمت مرگ را. چه فرزندان نیکی. بچه‌های او همان درختان بودند. نه پسرهایش که گریه و اِهِن و تِلِپ و پیرهن سیاه و چهل روز ریش و فراموش و دعوا بر سر مرده‌ریگی ناچیز. آری! همان درختانی که پس از مرگ پدر پیرشان همگی خشکیدند. بلا استثنا همه‌شان خشک شدند و زندگی بی او را نخواستند. مثل چند صد سَبَد(کندو) زنبور حاج ابراهیم که پس از مرگش همه رفتند و سر به بیابان گذاشتند و سال‌ها سبدهای خالی‌شان در دیوار کندوخانه باقی بود تا باد و باران از هم پاشیدشان. دریغا! آن همه باغ شاداب افسردند و مردند اما به نوعی متفاوت از همه باغ‌ها. مگر رسم بر این نیست که به قول حافظ: باغبان گر چند روزی صحبت گل ‌بایدش/ بر جفای خار هجران صبر بلبل بایدش؟ اما این بار قضیه فرق می‌کرد. گل‌ها در فراق باغبان باید صبر بلبل پیشه می‌کردند که نکردند.نتوانستند. چشمه خشک شد. باغ خشک شد. گل‌ها پژمردند... و این روزها آن «باغ بی برگی روز و شب تنهاست/ با سکوت نرم و نمناکش»[2]. اما انگار آن دوست (افندی کبیر رسول افندی)- که این همه را که می‌گویم به روح خویش ناگفته در می‌یابد- امید دوباره به آن باغ بسته. انگار دوباره با دست او آب در چشمه آمده. دستش سحر است. حضورش حیات به تنها باغ که نه، حیات به طبیعت می‌دهد. گویی با دست او این باغ حیات دوباره خواهد یافت و... شکفتنی دیگر و نهال نشاندنی دوباره و باغی دیگر و باغبانی دیگر و ... شاید چنان مرگ پر شکوهی دیگر... حدیث حیات همین است و حکایت زندگی همین. آمدن و رفتن است با انبوهی از خاطران جانفزا و رنج جانگزا!

بر پله هفتم نردبان می‌نشستم. چشم دوخته به انتهای دره‌ای که رودی در اعماق آن می‌خروشید. به کوهی که شاید این همه آب از او سرچشمه می‌گرفت و جاری می‌شد و به شوق پیوستن به گم کرده‌اش؛ دریا، همچون ماری زخمی، زخمیِ «مشتاقی و مهجوری» به خود می‌پیچید و این همه راه را از آن دور دست‌ها تا این آبادی زیبا و پر حکایت پشت سر می‌گذاشت تا مگر به خزر بپیوندد تا مگر خزر را یاری کند برای گسیختن زنجیر جدایی. هر چند که هیچوقت به دریا(خزر) نمی‌رسید اما تن به ایستادن و گندیدن نمی‌داد و می‌رفت و می‌رفت تا اینکه در باغ‌ها و دره‌ها و دشت در میان چمن‌ها و سنگ‌ها و خاک دشت فرو می‌شد و شوق زیستن و رهایی را با خود به هر جا که می‌رفت، می‌برد و همین بود که هر جا می‌رسید، زندگی می‌آفرید چون شوق زندگی و رهایی عصیانگرش در رگ بوته‌ها و نهال‌ها و چمن‌ها می‌دوید.

خیره می‌شدم. به همان کوهی که بهار و پائیز هر روز در آن باران می‌بارید و زمستان‌ها حکایت برف و کولاکش در دل مردم ده وحشت می‌انداخت. همان کوهی که طغیان باد و مه‌اش تابستان را زمستان می‌کرد. اغلب تاجی شاهانه از مه، مه سیاه و سفید به سر داشت. افسر سلطنتش بود. سلطنت بر کار و زندگی کشاورزانی که گاه به او امید می‌بستند و گاه از سرکشی‌اش مضطرب و نگران می‌شدند. همان کوهی که پایش دهی بود دور از خوبی‌ها و بدی‌های شهر. دهی که از دور شیهه اسب‌هایش یه گوش می‌رسید. همان دهی که مرد دهقان پسر نوجوانش را به جای گاو نر پیر و خسته‌اش به خیش بست و تخم در زمین افشاند تا منت کش ارباب نشود اما به قیمت یک جفت تخم چشم پسر نوجوانش[3]. آخر چه می‌توانست کرد؟ شرف و عزت نفس آدمی قیمتش بالاتر از این حرف‌هاست و این گرانبهاترین گوهر مردان ما در بازار مکاره دروغ به اندک بهایی معامله شد و آن تورک مردِ مغرورِ تن نداده به این معامله از سر ناچاری و ناگزیری، نیمه وجودش؛ فرزند خویش را به دست خویش به خیش بست. اما چه باک! پدر خم به ابرو نیاورد و با همان غرور تورکانه و پسر با غروری افزون‌تر از پدر بر شرافت و عزت خویش پای فشردند. مرد دهقان باید عزت و شرفش را به تخم افشاندن به دست خویش و به نیروی خویش حفظ می‌کرد حتی به قیمت دو چشم جگر گوشه دلبندش.

بر پله هفتم نردبان می‌نشستم و در خویش فرو می‌رفتم و از اندیشه این همه، قلبم همچون مشتی برف بود که در دست استخوانی و نیرومند مرد دهقان، نه به گرمی بَل به فشار و تنگنا، قطره قطره می‌شد و من هزار بار بَل افزون‌تر قلب کوچک کودکانه‌ام را در دستان یخ زده و پینه بسته ملت خسته‌ام گریستم و اینک بر پله هفتم نردبان این سناریوی تلخ برای چند هزارمین بار در اکران بود بی آنکه این همه تکرار ذره‌ای از تلخی آن کاسته باشد.

ناگاه! در اوج لذت و درد.... با طنین صدای خسته‌ای به خود می‌آمدم. صدای مادرم بود. اکنون باید از آن سریر اندیشه و اندوه پائین می‌آمدم و بر دار قالی می‌نشستم و با انگشتان استخوانی و تنی نحیف و قلابی کوچک به جنگی بزرگ می‌رفتم. جنگ نابرابر فقر و زندگی. چه می‌شد کرد؟ مرد نه[4] ساله باید عزت و شرفش را با میلیون‌ها بار گره زدن و چفت کردن تار و پود به دست خویش و به نیروی خویش حفظ می‌کرد حتی به قیمت دو چشم خیره در ریزه‌کاری‌های نقش و رنگش.

پیاده شده از روی دست نوشته‌ای به تاریخ 1383/8/8 با اندکی دخل و تصرف.

[1] - مطلع شعری است درباره گرگ‌های سرکش کوهستان‌های زادگاهم.

[2] - مطلع شعری زیبا از م.امید.

[3] -حکایت مرد دهقان و به خیش بستن پسرش حکایتی است که در ده ما بر سرزبان‌هاست. حال اینکه حکایتی واقعیست یا نه، نمی‌دانم ولی به هر حال به قول شریعتی خیلی از حقیقت‌ها صورت واقعی ندارند اما گویاتر از واقعیات‌اند. پدر و پسر هر دو اکنون زنده‌اند. پدر پیر و پسر مرد میانسالی است نابینا. نگارنده در داستانی کوتاه این ماجرا را ثبت نموده با عنوان «تارلادا اَکیلن گؤزلر».

[4] - به کار بردن عدد نه در این جا به این معنا نیست که در آن موقع حتماً نه ساله بودم. نه، این حکایت تلخ، بسیار پیش از نه سالگی‌ام آغاز شده بود و جریان داشت. عدد نه را به این خاطر به کار برده‌ام که عدد اسطوره‌ای در فرهنگ ملی ما تورکان است.

+ نوشته شده در یکشنبه یکم آبان 1390ساعت 10 AM توسط سید مرتضی حسینی |

هانسی‌نی سئچه‌بیلیریک؟

بیر زمان‌لار بعضی اؤلکه‌لرین سیاسی و توپلومسال دورومو قارشیت‌لی و چوخ چتین سئچیم‌لر زوروندا قویور انسانی. بئله دوروم‌لاردا بو چتین سئچیم‌لرین أن یوکسگی دیری‌لیک‌له اؤلوم آراسیندا اؤلومو سئچمک دیر. رحمتلیک رسول‌زاده زاده دئمیش کن عجبا! دیری‌لیک‌ایچین جانیندان کئچیب اؤلن‌لر وار! یانلیش آنلاشیلماسین. دئدیگیم حیات اوزره اؤلومه بئله حاضر اولماق‌دان مقصد اؤلوم‌دن سونرا باشقا بیر روحانی دونیادا موتلو اولماق فلان کیمی خرافات دئییل بلکی همن یاشادیغیمیز دونیادا موتلو بیر حیات یاراتماق اوزره اؤلومه حاضرلانماق دی. هانسی زمان‌لاردا؟ هانسی اؤلکه‌لرده؟ هانسی دوروم‌دا؟ هانسی نه‌دن‌لر اوزون‌دن بئله بیر چتین سئچیم‌لرله قارشیلاشیریق؟ سئچیم‌لر ذاتاً آزادلیق‌دان دوغولور. یعنی انسان آزاد یاراندیغیندان دولایی ایسته‌دیگی‌نی سئچمَگه آزاد دیر. هر توپلوم(جامعه)دا آزادلیق تام شکلینده و قیدسیز- شرط‌سیز اولسا هر سئچیم و هر یؤنون سئچَن‌لری‌نین برابر یاشاماق حقی اولار و هئچ سئچیم‌ باشقاسیندان اوستون توتولمایاراق هئچ یول- یؤنون سئچن‌لری‌نین باشقالاریندان آرتیق حقی اولماز. بئله بیر توپلومسال(اجتماعی) دوروم‌دا هر کیمسه‌نین اؤز دوشوندوگو کیمی یاشاییب و اؤز دوشونجه‌سینی یایماق حقی وار. علم و بیلگی تکجه بیر شخص یا بیر قوروپون دوشوندوگودئییل هر بیر مفکوره‌نین اولدوغو قدر سایغی و بسلَنمک فرصتی وار. اورتاق دوشونجه صاحبی اولانلارین بیر آرایا گلیب چئشیدلی(مختلف) ساحه‌لرده چئشیدلی اورگوت‌‌لر، درنک‌لر و قوروپ‌لار قورماق حقی وار و هئچ کیم هئچ دوشونجه و اعتقاد اوزره سوچلانیب یاساقلاناراق سیخینتی‌یا معروض قالمیر. تک بیر سوچ باشقالاری‌نین حقین ایاقلاییب توپلومسال حیات اوزره تهلوکه یاراتماق دیر و انسان‌لارین یاشادیق‌لاری توپلومون قارشی‌سیندا اولان گؤرَو و هم یاشادیقلاری توپلوم‌دان پای‌لاری اولان حق‌لری‌ده یاسا(قانون) آدلی بیر ملی مقاوله تعیین ائدیر. بئله بیر توپلوم‌دا یاسالار و نورم‌لارین قایناغی یالنیز و یالنیز ملت آدلانان توپلوم و بو توپلومون اورتاق اومانیستی دوشونجه‌سی دیر. دولت آد دئییلن بیر قورولوش ملتین آمری دئییل، اؤ‌زونه سئچدیگی وکیل دیر. دولتین‌ده حقی و گؤرَولری‌نی‌ده یاسالار تعیین ائدیر و دولت اؤز حدیندن کئچرسه همن یاسالار اساسیندا ملتین اونو دییشمک حقی وار. بئله بیر توپلوم قورولوب بئله بیر دوروم الده ائدیلیرسه نه قورخو وار چئشیدلی سئچیم‌لر اوزره؟ هئچ! چون کی دئدیگیمیز کیمی توپلوما ضرر یئتیرمه‌ییب اونون گلیشمه‌سی اوزره آددیم آتان بوتون دوشونجه‌ و دوشونجه صاحب‌لری هئچ بیر مادی و معنوی فرصت‌دن محروم اولمایاراق تام شکیل‌ده آزاددیلار. بئله‌لیکله آزادلیق اؤز ایچینده دَیَرلی و دوزگون بیر عدالت تَمَلین داشیر. چون کی توپلومون عمومی و اورتاق رأییندن قایناقلانان آنا یاسا(قانون اساسی) و باشقا یاسالار هر کیمسه‌نین هر تور اولکو و دوشونجه‌یه اینانیب چالیشماغین آزاد بیله‌رک اونلارین هامی‌سینا برابر فرصت وئریر چالیشیب گلیشمَگه. بو اساس‌دا کسین‌لیکله عدالت یاراتماق بهانه‌سی‌ایله آزادلیغی اورتادان قالدیران کیمسه‌لر جاهل یوخسا یالانچی دیرلار. آزادلیق اولمایان توپلوم‌لاردا عادتا بیر کیچیک آزینلیق(اقلیت) و همن آزینلیغین دوشونجه‌سی تام آزاد و یاشاییب گلیشمه‌یه حاقلی و بیر بؤیوک چوخونلوق(اکثریت) و اونلارین دوشونجه‌سی‌ده سیم‌سیخ سیخینتی‌لارا معروض و یاشاییب گلیشمه حقیندن محروم دورلار. بس عجبا! آزادلیغین دوشمانی اولان کیمسه‌لر نئجه عدالت قورماق ایسته‌ییرلر؟ آزادلیق دوشمانلاری حاکم اولان توپلوم‌لار اوست سطرلرده سایدیغیمیز آزاد توپلوم‌لارین اؤزللیک‌‌لریندن تام شکیلده محروم اولاراق دوروملاری‌دا اونلارین تام عکسینه دیر. ملت دئییلن توپلومون اورتاق دوشونجه و رأییندن قایناقلانان بیر یاسا یوخ و بلکه‌ده ذاتاً توپلوم ملت سویه‌سینه گلیب گلیشمیش بیر توپلوم دئییل، شکیل‌سیز- قورولوش‌سوز انسان کوتله‌سیندن عبارت دیر. اؤزوده انسانی شعوردان محروم اولوب، انسان کیملیگیندن آرینیب بوشالان و یالنیز اَت ییغیناغیندان تشکیل اولوب ساده‌جه ظاهرینه گؤره انسان آدلانان مسخ اولموش مانقورت‌لار[1]. حاکم اولان گوج‌لر اؤز تابع‌لری اولان توپلوم‌دا یاشایان انسانلاری شعورسوز موجودلار بیله‌رک اونلاری سئچیم حقینه صاحب اولماغا لایق بیلمه‌ییرلر. چئشیدلی دوشونجه‌لر و دوشونجه صاحب‌لرینه برابر گلیشمه فرصتی وئریلمیر. حاکم‌ اولان طبقه، قوروپ، قوم یوخسا شخص، اؤز نفعینی تأمین ائدیب داها آرتیق گوجله‌نیب گلیشمه‌سینه یاردیمچی اولان هر بیر دوشونجه و چالیشمانی آلقیشلایاراق ا‌ؤزونه ضرر دوشوندوگو دوشونجه و چالیشمانی یاساقلاییر. فکرلر و دوشونجه‌لری ایکی بؤلومه بؤلور: پیس، یاخشی. پیس آدلانان هر بیر دوشونجه حاکم گوجون ضررینه اولان دوشونجه و یاخشی آدلانان هر بیر دوشونجه‌ده حاکم گوجون نفعینه اولان دوشونجه دیر. بوتون علم، بیلگی و دوشونجه‌ایله ایلگی‌لی دایره‌لرده حاکم گوجون نفعینه اولان ایسته‌دیگی پروپاگاندلار(ایچی بوش تبلیغات) علم آدینا تبلیغ اولونور. بئله بیر مطلق ‌کؤنول‌لو حاکمیت اؤزل بیر ایدئولوژی‌یا یاراقلانیب اونو یاییبب گوجلندیرمک پئشینده اولسا دوشونجه و علم آزادلیغی داها آرتیق سوچلانیر. بوتون بیلگی و ماکس وبرین دئدیگیجه کولتورسل‌علم‌لر(علوم فرهنگی یا علوم انسانی) حاکمیتین ایدئولوژی‌سی‌نین دار- دودوک قالبینه سوخولماق زوروندا قالیر و هر آغا بویوراندان باشقا تور دوشونن کیمسه مادی و معنوی حقوق‌لاردان محروم اولور. بئله وحشت‌لی و جان سارسیدیجی بیر دوروم‌دا آیدین‌لار و اینجه صنعت اهلی هامی‌دان چوخ گؤز آلتینا آلیناراق تهدید اولونورلار چون کی مطلق حاکمیت‌لر بو ایکی قوروپون بوتون قوروپلاردان آرتیق آزادلیق سئور و عصیانکار اولدوغون بیله‌رک هامی‌دان چوخ بو ایکی آچیق و اومانیستی دوشونن قوروپ‌دان قورخورلار. دولت دایره‌لرینده آغا بَیَنن کتاب‌لار میلیون میلیون تیراژلا یاییلیر، درگی و قزئته‌لر آغا بویورانی یازماسالار أن آزی قاپانیرلار و عکسینه حاکمیتین فکری و ایدئولوژی‌سین یایان درگی‌ و قزئته‌لر گونو- گوندن گلیشیر و گوجله‌نیرلر. بشر تاریخیندا بئله بیر دورومون أن بؤیوک تمثیلچی‌سی رحمتلیک سوویئت‌لر مملکتی ا‌ؤزللیک‌له استالین دوروندا دیر. بو مملکت کمونیسم ایدئولوژی‌سی اساسیندا بلشویک‌لرین بایراغی آلتیندا یارانمیشدیر. ایدئولوژی زوربالیغیندان علاوه استالین کیمی بیر وحشی دیکتاتورون مطلق آمرلیگی، میلیون‌لار انسان اؤزل‌لیک‌له آیدین‌لاری اینانیلماز بیر تقدیرله قارشیلاشدیرمیشدیر. بوتون بیلگی‌لر، اوخول‌لار، یونیوئرسیته‌لر و باشقا علمی دایره‌لر کمونیسم قالبینه سالیناراق ایچی بوش پروپاگاندا چئویریلمیشدیرلر. یالنیز کمونیست اؤیرتمن‌لر و اوستادلار ایشه آلیناراق باشقا تور دوشونن بیری اولوردوسادا فاش اولونجا أن آزی بوتون رسمی دایره‌لردن اخراج اولور، ذره‌جه اؤز دوشونجه و سؤ‌زونون اوستونده دیرَنیردی‌سه چئشیدلی حبس‌لر، سورگون‌لر و ایشکنجه‌لره معروض قالیردی. میلیون‌لارجا تاریخ ماتریالیسمین تبلیغ ائدیب توپلومسال قورولوشو یالنیز و یالنیز طبقه‌لر ساوشیندان حاصل اولونان قورولوش دئیه دوشوندورن کتاب، درگی و قزئته باسیلیب یاییلیردی. مین‌لر پروفسور آدلانان کیمسه‌لر کمونیسمی بشریتین قورتولوشونا ائره‌ین تک بیر یول بیله‌رک یوروم‌لار(تفسیر) بوراخیردیلار بو اوزرده. بیر چوخ‌لاری‌دا مادی یاشام‌لاری خطره دوشمه‌سین دئیه سوسوب بئله بیر یالان، خیانت، ظلم و قورخو دولو سیستم‌له ایش بیرلیک ائدیردی‌لر. بئله بیر حاکمیتین اسیری اولان بئله بیر توپلوم‌دا نه قدر سئچیم حقی اولابیلر انسان اؤزل‌لیک‌له آیدین‌لار و دوشونجه صاحب‌لری‌نین؟ آزادلیق قفس‌ده اولور کن نه آنلامی اولابیلر سئچیمین؟ سئچیم حقی آدیندا بیر شئی یوخ ذاتاً. حاکم گوجون یولوندان باشقا یول‌لارین هامی‌سی بلا و سقوطا ائره‌ییر کن یالنیز ایکی یول قالیر سئچمَگه: شخصی و مادی یاشامین تأمینی‌ و گلیشمه‌سی‌ایچین حاکم دوروما باش اییب اونونلا ایش بیرلیک ائتمک یوخسا یئنه‌ده کئچینمک اوزره بوتون کؤتولوک، ستم و یالانلارا رغماً؛ سکوت. منجه بئله بیر سیاسی و توپلومسال دوروم‌دا حاکم جریانا قاریشیب اونونلا ایش بیرلیک ائتمک جنایت و سوسماق‌دا انسانلیغا خیانت دیر و بو ایکی ابدی اوزو قارالیق‌دان تمیز قالماغا بیر سئچیم‌ قالیر؛ هر کیمسه‌نین اوز باشاردیغی نوع‌لا اعتراض. آما هر کیمسه‌ده هر تور، هر قدر اعتراض ائتسه همن تور و همن قدر سیخینتی، تهلوکه و بلایا بئله معروض قالاجاق. أن آزی چوخ مادی یاشام و گلیشمه فرصت‌لرین ألدن وئریب گئت‌گئده بایکوت و یالنیزلیغا سورونه‌جک آما آیدین بیر گله‌جَگه اومید ائتسه بو اومید اورگینده بیر چیراق کیمی یاناراق اونون جانین اَن سویوق قارانلیق‌لاردادا بئله چالیشیب دیرَنمَگه قیزدیراجاق و رسول‌زاده بویوران آزاد بیر توپلوم ایچره آزاد توپلومسال حیات یاراتماق‌ اوزره اؤلمک همن اومید اوزوندن دیر. ایندی دوشونه‌لیم کی بئله بیر دوروم‌دا بیز هانسی‌نی سئچیریک؟ جنایت یوخسا خیانت؟ بلکی‌ده جسارتیمیز اولسا زحمت و چنین‌لیک دولو اوچونجو یولو؟ آنجاق ایندی‌ده یاخشی بللنمه‌سه‌ زمان اوزرینده بلله‌نیب تاریخ محکمه‌سینده آیدینلاشاجاق هانسی یولو سئچیب هانسی یؤنه یاردیمجی اولدوغوموز. ‌

[1] - «مانقورت» تورکجه‌ده درین بیر قاورام(مفهوم) دور. بو قاورامین آنلامی‌ایله تانیش اولماق‌ایچین باخ : آیتماتوو، چنگیز، گون وار عصره برابر رومانی، مانقورت ناغیلی.

+ نوشته شده در یکشنبه سیزدهم شهریور 1390ساعت 11 AM توسط سید مرتضی حسینی |

یادداشتی به مناسبت خودکشی همکلاسی دوره لیسانسم حمید راحمی

خبر

برنده و کوتاه

همچمون دشنه‌ای گداخته

در چله تابستانی جهنمی

برید و سوخت و دوخت

قلبم را

جانم را

و لبانم را

حمید راحمی خودکشی کرد.

1- انتحار

گاهی احساس میکنی مرگ یک نیاز فوری است و باید دست به دامنش شوی تا فرار کنی، تا راحت شوی. این سعید لعنتی هی میگوید: «نه! خودکشی یعنی ضعف. یعنی کم آوردن. مرد آنست که بایستد با تمام این خستگی و رنجی که میدانم خیلیاش غیر قابل تحمل است». یک چیزی میگوید مردک خوش باش. آخر این دوست خوب ما چه میداند چه رنجی میکشیم ما در این ششد ر ایام و کارمان به کیش و مات یا به قول خودمان آچماز رسیده است. فکر نمیکنم این حاج سعید اصلاً حس بکند که من از رنج چه میفهمم. مردک فکر میکند درد و مرضمان فقط بی پولی اشت و کمبودهای، چه میدانم... از قبیل همینها که همه مثل سگ لهله میزنند برایشان؛ ارتقای مدل ماشین و متراژ خانه و... نه جانم! درد ما اینها نیست و از این قبیل چیزها به نهایت حداقل قناعت کردهایم. نه اینکه اینها بداند و حالا که دستمان نمیرسد بگوییم اَخی! نه داشتن و برخورداری اصلاً هم بد نیست اما گاهی هست که آدمی در راه به دست آوردن یک چیز خوب چنان مسخ میشود که میشود «مانقورت»[1] و مانقورت یعنی آدمیزادی که مسخ شده و هیچ چیز در وجودش نیست جز یک چیز و آن هم اطاعت. و حالا دستور دهنده که باشد و دستور چه باشد فرقی ندارد. ممکن است دستور دهنده غریزه باشد و یا هر چیز و هر کس دیگر. اما اینجا منظورم از مانقورت همه این آدمهاییاند که دور و برمان را گرفتهاند و مطیع غریزهاند و در جهت ارضای غرایز محترم بی پایان مطیع اربابانی گونهگون. موجوداتی حقیر و بیچاره که وقتی فکر میکنم ممکن است من روزی یکی از اینها شوم... اوه! تصورش هم وحشتناک است. چه بلایی بر سرم خواهد آمد اگر زنده بمانم. کسی چه میداند. شاید زیر بار زندگی بروم که اصلاً دوست ندارم و این حضرت سعید را باید گفتن که ای مردک خوش باش! من نمیخواهم به زیستنی که دوست ندارم مجبور شوم، میفهمی!؟ چه ارزشی دارد 50، 40، 30، 20، 10، یا حتی یک سال آنطور که دوست نداری و نمیخواهی زندگی کنی یعنی همه چیز را تحمیلت کنند آن هم چه چیزهایی! میدانم، میدانم! خواهی گفت که باید مقاومت کرد تا....ها! همان جمله تکراری و مبتذل که «اگر انچه را که دوست دارید به دست نیاوردید سعی کنید آنچه را که در دست دارید دوست بدارید». آه که این جمله اوج ریاکاری و دو دوزهبازی است و سازشکاری که بله! سعی کنید دوست داشته باشید آنچه را که هست. مثلاً همین سیستم زندگی این خراب شده را. سعی کنید دوست بدارید این همکاران و مغازهداران و این..... بگذریم! حرف ما در گوش هم نرفته، نمیررود و نخواهد رفت. این دوست من مکانیزم خوبی یافته و سعی میکند با همه چیز و همه کس کنار بیاید و به خاط همین از هیچ کس و هیچ چیز این گنداب نمیرنجد و گل میگوید و گل میشنود و زندگی میکند و چند سال بعد او هم میشود یکی از این «مانقورت»ها. وای! چه وحشتناک است. آدمیزاد دوست داشتنی و پر از صفایی مثل سعید یکی از این «مانقورت»ها میشود بدون اینکه خودش هم متوجه فاجعه باشد. آخر میدانی! این پروسه آنقدر آرام و آنقدر آرام و عادی و بی سروصدا اتفاق میافتد که تا زندگی را زیر ذرهبین که سهل است، زیر میکروسکوپ نگیری متوجه نمیشوی چه اتفاقی دارد میافتد. درست مثل خزیدن ویروس به تن و جان آدمی. مگر میتوان اگر هجوم آورد کنترلش کرد؟ و بعضیها هم البته با یک نگاه دیگری میبینند. مثل دیروز که من میگفتم زندگی یعنی مسافرت و خواندن و نوشتن و فراموشی الباقی قضایا (حرف دارم سر این الباقی قضایا)، آن دوست عزیز میگفت: «نه! این فرار از مسئولیت است». و اینکه گفتم بعضیها قضیه را جور دیگر و خردمندانهتری میبینند همین است. آخر خواهر من! این چه مسئولیتی است که آدمی را از انسانیت خویش باز دارد و تبدیل به یک «مانقورت» حریص بکند. مسئولیت شریک حیات و فرزند. انکار نمیکنم که این مسئولیت، مسئولیت بزرگی است ولی در جایی که اگر بخواهی از پس آن برآیی، خودت هیچ میشوی، له میشوی، تلف میشوی، چه ارزشی دارد؟ این در یک نگاه سطحی و از یک نگاه عمیقتر یعنی نگاه خودم. خوب چه معنی دارد یک یا چند فرزند بیاوری که چه بشود؟ آن هم در این خراب شدهای که آدمی پشیزی ارزش ندارد. میگویی دارد؟ این گوی و این میدان. بیا و به من ثابت کن که آدمی ارزش دارد در این خرابآباد! مگر خودت بزرگترین رنجت این نیست که آدمی اینجا اندازه بُز هم ارزش ندارد؟ نمیدانم! شاید هم از نظر شما واقعاً این طوری نیست ولی مطمئنم اگر این طور نیست شما هم دنبال یک راه توجیه و سازگاری هستید اما من میگویم شجاعت این نیست که یک چیزهایی را که تحملشان سخت است یا غیر ممکن بیارایی و و گاهی هم چشمانت را پر از حس خوب دیدن بکنی و گاهی هم گل به سرِ زندگی پر از خار بزنی که بله! آدمی باید تاب تحمل داشته باشد. نباید از زیر بار مسئولیت فرار کند و... ولی من میگویم شجاعت آن است که با سختترین و عمیقترین دردها بی تعارف و بی رنج و واهمه رو به رو شوی و شاید خیلیها را این شجاعت نیست و ترجیح میدهند که هوای هر دو طرف را داشته باشند. یعنی هم آنچه را که میکنند مثبت و مقدس جلوه دهند به اسم مسئولیت و هم خود را قانع کنند که بله ما شجاعت درافتادن و قدرت تحمل زندگی را داریم اما دریغا! که مسئولیت آدمی عمیقتر و سنگینتر از آنست که تهیه لباس و لوازم آرایش فرزند و زنش را اولین و آخرین مسئولیت بشری بداند! این هم مسئولیت است اما خیلی خیلی کوچک به قیمتی بسیار گران! (البته کوچکی این مسئولیت همه جای دنیا برابر است اما قیمتش در خراب شده ما بسیار گران است. به گرانی جان و روح و فکر و وجود انسانی انسان). دوست من! مسئولیتهایی بس بزرگ متوجه ماست که تأمین معاش کوچکتر و بسی بسیار کوچکتر از آنست که عمر آدمی را به خود مشغول بدارد. شما هم البته تقصیری ندارید در این خراب آباد هر کسی که بتواند از پس این مسئولیت کوچک موفق برآید، شاهکار کرده است. حالا میفهمید و باور میکنید که آدمی اینجا چه قدر حقیر شده است که توان برآمدن از پس مسئولیتی بس کوچک برایش رؤیاست.دوست من! آخر حیف از ما؛ انسان، نیست که چنین کوچک شود که تأمین نان و معاش را مسئولیت اول و آخر بداند؟ تأمین معاش کوچکترین و اولیهترین نیاز است برای برگذشتن آدمی از غریزه و باور کنید که ارزش ما بالاتر از آنست که این نیاز کوچک ما را مسخ کند اما مثل اینکه با وضعیت حاضر راهی غیر از این نیست. و تنها راه اینست که از آن درگذری و همان که گفتم؛ چنرقاز پول و خواندن و نوشتن و گشتن و الباقی قضایا تعطیل و شاید، شاید یک روزنه امید کوچکی باشد آن هم اینکه یک نفر باشد که دریابد این سوداهای دیوانهوار یعنی چه؟ و آن وقت تنها نباشی و او هم با تو پابهپا باشد. آخر میدانید! سرکوب این خواستهها هم راه درستی نیست. مثلاً عارفان را ببین. آدمهای بلندپروازی بودهاند و نیک میگفتهاند که ارزش آدمی بالاتر از آنست که در این بازارِ شامِ زندگی و جنگ زرگری حیات شرقی ضایع شود اما چون به مکانیزم سرکوب و خودسانسوری روی آوردند، همهشان دیوانه شدند و کارشان به بلاهت و سبک مغزی کشید و آخر سر مزخرف بافی. باور کن همه اشعارشان هم انعکاس آن خودِ سرکوب شدهای است که در ناخودآگاهشان غرق شده بود به خصوص اگر اهل شراب بودند چونکه آدمی در حین مستی آنچه در زوایا و خفایای وجودش رخنه کرده و پنهان است بالا میآید و آدم مست میگوید آنچه را که در هوشیاری نمیتواند و یا نمیخواهد بگوید. پس میپذیریم که حرف آن دوستمان هم پر بیراه نیست اما مسئله بر سر نوع نگاه است. آری دوست من! آنچه که گفتید، لازم است و نیازی کوچک اما دلیل اینکه چرا شما این مسئولیت کوچک را آن قدر بزرگ میبینید، گفتم؛ وضعیت اسفناک این شرق ویران با مردمی دیوانه!

اما آن مسئولیت بزرگی که من میگویم چیست؟ باور کن که بازگوییاش برایم خیلی سخت است. خیلی سخت و خودم هم هنوز دقیق نمیدانم چیست. سارتر میگوید: «خدا را فراموش کنید تا بفهمید که انسان وانهاده مسئول است و وانهادگی مسئولیت آور است». شما هم اگر میخواهید امتحان کنید. از همین امروز باور کنید خدا ما را فراموش کرده است. این است انسان وانهاده. دیگر جایی نیست که امیدی به آن ببری و همه مسئولیتها و تقصیرها را گردن او بیندازی و تنها تویی که مسئول همه چیزی و این است مسئولیتی که من میگویم. مسئولیت تمامی آدمیزادگان در برابر یکدیگر و هستی و بودن و شاید شما راست گفتید که این خیلی ایدهآلیستی است آن هم در این خراب شده که همه میگویند: «جان من! از این چیزها نان و آب نمیشود. فکر نان کن که خربزه آب است». بله از جنبه اجتماعی درست است. فلسفهبافی برای مردمی که در توحش غوطه میخورند مسخره و بی معناست اما از طرفی برای رهایی از همین توحش و عصیان غرایز فهم لازم است و اینها ریشههای همان فهم عمومی کیمیا شده در جامعه ماست و از طرف دیگر چه میتوانی بکنیم ما یک نفرهایی که گندم/ سیب ممنوعه را خوردهایم! دقیقاً همان چیزی که میگویم برایم اتفاق افتاد وقتی در محفلی صحبت از خاطرات خواندنها شد هر کسی چیزی گفت از اتفاقات جدید و جالب و خواندنیهایش و من گفتن شبس جملهای از نیچه[2] خواندم که تا صبح خوابم را برآشفت همه به تمسخر خندیدند! و آیا کسی باور میکند که این چنین اتفاقاتی برای ما میافتد؟ آخر چرا ما این قدر کوچک شدهایم و فهمهامان تا نوک بینی؟ آری در چنین روزگار صعبی به سر میبریم. انسان تحقیر شده و فهمها حسابی عقیم. در این میان ماندهایم که تکلیف ما چیست؟ ولی حرف شما هم درست است از آن نیازها هم نمیتوان چشم پوشید. آخر مگر آدمی میتواند مثلاً عاشق نشده باشد؟ هر کسی بگوید من نه، مثل سگ دروغ گفته است. ولی مسئله اینست که بعضیها از خیلی چیزها چشم میپوشند و این هم راهش نیست چون روان آدمی ترکیبی است از همه اینها. مثلاً اگر از حقیرترین غریزهها اگر چشم بپوشی و سرکوبش کنی، مرضی از جای دیگر سر برمیآورد. و میشود مثل همین چیزی که شاملو میگفت و راست هم میگفت که شعرای کلاسیک فارسی علیهمالرحمه همه از کمبود جنسی نالیدهاند. و حالا تکلیف ما چیست که نه میخواهیم خودمان را مثله کنیم و نه میخواهیم در این مرحله (تأمین معاش و نیازهای اولیه زندگی) در جا بزنیم.

میدانم که در این خراب شده توقع و خواست خارج از ظرفیتی است ولی ما که چیزی از کسی نمیخواهیم و فقط حرفمان اینست که ای انسان! تو بزرگتر از آنی که این چنین حقیر و در یکی از غرایزت مسخ شوی و به یک صفت درآیی. آن هم چ صفتی! یکی موش، یکی خوک، یکی گوسفند و قس علی هذا....(حالا خودتان این صفات را با این سمبولها تطبیق کنید. مثلاً موش سنبل ثروتاندوزی ابلهانه است، خوک سمبل شهوتپرستی و...). نه سوء تفاهم نشود. قرار نیست آدمها تحقیر کنیم و پست ببینیم و آنچه که هست اینکه من از حقیر شدن و پست دیدن آدمها متنفرم و رنج میکشم و نیز خودم دریغم میآید از انسان که این چنین پست شود نه اینکه بگویم اینها مشتی حقیراند که سزاوار چنین زیستنیاند. حتی اینها هم چرا باید این قدر در دروغ و و ریا و صفات حیوانی مسخ شوند. میبینید آدمی در اوج قدرت ظاهر چه قدر قابل ترحم است؟ شاید از نزدیک ندیده باشید آدمهای به ظاهر بزگ را که چه قدر از درون خالی و چه قدر قابل ترحماند. فکر میکنم نباید اجازه داد که آدمی این چنین تحقیر و مسخ شود ولی با این روال میشود بد جوری هم میشود. حالا شما هی بگو که این از مسئولیت فرار کردن است! آخر فاجعه نیست؟ فرزند آدمی بزرگ شود و بفهمد و بداند که پدرش چه قدر تحقیر میشود تا تأمین معاش او را بکند! و یا بفهمد که پدرش جز یک چیز هیچ چیز نمیفهمد، یا بفهمد که پدرش همه چیز حتی غرور و انسانیت خود را به یک چیز (پول) میفروشد! و حال چاره چیست؟ شاید پیشنهادها مختلف باشند ولی اول باید انتخاب بکنی که میخواهی در چنین اوضاعی زندگی کنی یانه؟ این قدم اول: زندگی یا خودکشی؟

خودکشی را چه بگویم که نه آنگونه که بعضیها فکر میکنند آسان است و نه آنگونه که بعضیها فکر میکنند، ضعف و فرار. زیرا انتخاب این گزینه سختتر از زندگی است و آیا برگزیدن این راه سخت آن هم به چنین سختی خود شجاعت و جسارت نیست؟ فکر میکنم شجاعت بزرگی است و کسانی که خودکشی را ضعف و فرار میدانند اصلاً به این گزینه فکر نکردهاند. اصلاً جرأت فکر کردن به آن را ندارند چون خیلی خیلی غیر عادی است و اکثراً چون جرأت فکر کردن به آن را ندارند، فقط تخطئه میکنند. مثلاً میبینی چون شنیدهاند که اگر کسی خودکشی کند جایش در جهنم خواهد بود، با این دلیل کودکانه ترس خود را توجیه میکنند. مثلاً همین تابستان که یکی از دوستان به بنبست رسیده و خود را خلاص کرد هرکس چیزی میگفت و چه قدر خندهدار بود قضاوتهای سطحی و احمقانه اطرافیان. یکی میگفت: آخر چه مرگش بود؟ شغل داشت و میتوانست ازدواج کند و الباقی قضایا. یکی میگفت: حتماً پسره دیوانه یک کاری کرده و از بیم بالا آمدن گندش خودش را کشته و.... اوه! چه قضاوتهای احمقانه و ابلهانهای! ولی هیچکس نمیدانست و نخواهد دانست که او چه میکشید چرا که در یادداشتی که از خود باقی گذاشت توشته بود: «من هیچ مشکلی ندارم که دلیل خودکشیام باشد. فقط دیگر نمیتوانم زندگی کنم» و هیچگاه کسی نخواهد توانست بفهمد که «دیگر نمیتوانم زندگی کنم» یعنی چه؟ و توضیح ما هم مثل همین است. قابل توضیح و توجیه نیست. نمیتوان نوشت، نمیتوان گفت مگر اینکه کسی خود به چنین حالی برسد.

اما اگر کسی زندگی را برگزیند. این هم سخت است به اندازه همان خودکشی چرا که باید با این زندگی وحشتناک بسازی و اگر بخواهی این زندگی فاجعه‌‌آمیز مسخت نکند باید خیلی احتیاط کنی. عزت نفست باید به اندازه یک کوه باشد یا همچو چیزی که با این همه خرد شدن‌ها بتوانی داوام بیاوری و کمر راست کنی و آنقدر توان داشته باشی که عزت نفس و غرورت پیش خودت نشکند چون آخرین تکیه‌گاه آدمی اگر خویشتن را بفهمد همین غرور و عزت نفسی است که خیلی مواقع منجی آدمی است اما وقتی زندگی به سر می‌آید، آرزو می‌کنی که ای کاش نبودی. چرا که سرتاپای وجودت زخم و رنج است و تنها خوشی‌ات اینکه رنج زیستن را نوشته‌ای و در فهم چرایی این مصیبت حیات عمیق شده‌ای و خوانده‌ای و فهمیده‌ای و البته برای دوام آوردن اگر همراهی، همقدمی، دوستی، آشنایی داشته باشی مایه تسلایی بس بزرگ تواند بود و تکیه‌گاهی بس ارزشمند.

می‌بینید! اگر در مفاهیم و رشحه‌های حیات دقیق و عمیق شوی چه بسیار ناگفته‌ها و ناگشوده‌هاست که هر لحظه و هر ساعت کشفی تازه تواند بود و اگر نباشد این هر لحظه غوطه خوردن در فهم‌ها و کشف‌های نو چه ارزشی دارد زیستن؟ و اگر من می‌گویم تنها چه چیز ارزشمند زندگی خواندن، نوشتن و حرکت (گشتن) است به خاطر این است که در این سه حال آدمی در اوج غوطه‌وری و کشف فهم‌های نو و در عین حال بی انتهایی وجود خویش است و چه زندگی پست و حیوانی‌ای است آن روز که از این فهم‌ها و کشف‌های نو دریافت‌های ناشناخته باز مانی. و اگر گفتم نباید به هیچ وبالی (که آن دوست مسئولیت نامید) گردن نهاد همه از بین آنست که مبادا از این کشف و از این نشئه‌های بی بدیل باز مانیم و اگر بازماندیم مرگ بهتر از زندگی است. زیرا به قول ناظم حکمت «بؤیو انسان‌لیق» (انسانیت بزرگ) فدای چیزهایی بسیار حقیر می‌شود. تلف می‌شود....

آه! که چه معناهای پنهان نهفته است در این مفاهیم. مفاهیمی که لقلقه زبان خیلی‌هایند بی آنکه حتی لایه‌ای از آنها را کشف کرده باشند و چه آرزوی بلنپروازانه‌ایست در سر من (یا ما) که در پی این کشف‌هائیم و دل به آنها خوش کرده و خود را زیر بار چه مسئولیت سنگینی برده‌ایم که شاید خارج از توان ماست حرکت دادن به این بار سنگین.

12/ 8/ 1385

2- حمید راحمی خودکشی کرد

با این حساب باید دردمندانه از خود بپرسیم چرا؟ آقای زاهد! اگر راستش را بخواهی خبر تلخت همچون پتکی سنگین بر سر روحم فرود آمد و آنچنان دست و دلم ضعف کرد که سخت می‌توانم در این باره بیندیشم و چیزی بنویسم اما برای سبک کردن از سنگینی این درد نیز چاره‌ای جز نوشتن نیست. سعی می‌کنم حمید را در ذهنم بیاورم با تمام وجودش. هیکل تنومندش. افکار در هم و برهمش. رفتارهای ضمخت و بی ادبانه‌اش. ذهن فعال و وقاد و فیلسوفانه‌اش. چشم‌های درشت و پر از سؤال‌ها و پیچیدگی‌ها و تناقضش. آری! اکنون با تصور اینکه از این همه ویژگی‌های عجیب که انسانی غریب به نام حمید راحمی را تشکیل می‌داد امروز چیزی جز مشتی خاک در زیر سنگی سنگین نمانده، دریغی جانسوز چون آتشی در خرمن، در جانمان می‌افتد. از آن دردهایی که به قول هدایت روح آدم را مثل خوره و در انزوا آرام آرام می‌خورد و می‌تراشد و نمی‌توان آنها را با کسی در میان گذاشت. چرا اگر کسی پیدا شود که این دردها را کشیده باشد و بفهمد می‌شود. دردهایی که حمید را به کشتن خود اقناع کردند! دردهای لعنتی، سمج، لجوج، بی معنا، تأویل ناپذیر، غیر قابل توضیح و حتی غیر قابل توجیه. و همین پیچیدگی و غیر قابل فهم و توجیه بودنشان است مانع اصلی پنهان ماندنشان. چون اولاً؛ به کسی نمی‌توانی بگویی چون غیر قابل وصف‌اند. ثانیاً؛ اگر بگویی هم کسی باور نمی‌کند چون غیر قابل فهم‌اند حتی برای خودت. ثالثاً؛ اگر بتوانی بگویی و کسی هم باشد که بفهمد بعد شنیدن و فهمیدن با ریشخندی خواهد گفت احمقانه است! مثل همه باش. مردم چگونه‌اند؟ تو هم یکی. حداقل زندگی‌ای به راه کن و مشغول باش. اینجاست که احساس می‌کنی واقعاً مریضی. بله! روانشناسان چنین آدمی را مریض می‌گویند و روانکاوی راه‌های زیاد و دور و درازی برای درمان پیشنهاد می‌کند اما اکر گوش به ندای روانشناسی بسپاریم خواهیم دید همه فیلسوفان و نویسندگان و رقم زنندگان تاریخ فهم و احساس بشری همگی مریض بوده‌اند. اینجاست که آدمی شک می‌کند که آیا واقعیتی تام و مستقل وجود دارد یا واقعیت آن چیزی است که ما بسته به نوع نگاه مان از پدیده‌ها درمی‌یابیم و به عبارتی منظره‌ای است که از پنجره دید و فهم ما دیده و فهمیده می‌شود. این چنین است که گاه بیننده و کنشکر آن چنان غرق در ذهنیت خویش پدیده‌ها را می‌نگرد و آن چنان اوبژه را غرق در سوژه می‌کند که خود آن پدیده در دود و مه فهم و استنباط کنشگرگم می‌شود. خودکشی هم از آن واقعیت‌های بسیار مرموز و پیچیده و درهم و بر هم است که اگر دنبال دلایل آن بگردی هر گروهی از علما بسته به نوع نگاهشان چیزی گفته‌اند. از جمله تفاسیر جامعه‌شناختی دورکهایم و تفاسیر روانشناختی مکاتب روانشناسی مختلف و اگر ما بخواهیم به خودکشی حمید هم از پنجره این مکاتب مختلف بنگریم به آن چنان مناظر و تفاسیر مختلف و گاهاً متضاد و ناسازگار خواهیم رسید که اصل موضوع یعنی حمید و خودکشی‌اش در غبار این تفاسیر گم خواهد شد. اما ما ناگزیر به انتخاب هیچ پنجره‌ای برای نگریستن به خودکشی اندوهبار او نیستیم. چون ما با او دمخور بوده‌ایم و او را بسیار بیش از آنچه که به تفاسیر این مکاتب نیازمند باشیم می‌شناختیم. اکنون او را می‌نگریم در قامت و خلعت مرگ. بی آنکه تلخی مرگ این چنینش ما را ناگزیر به برگرفتن فاصله و پنجره‌ای بکند.

اولین بار با حمید در پارک دانشگاه هم صحبت شدم. من راهی زنجان بودم و سر راهم باهم نشستیم و سیگاری دود کرده و از احوالات شخصی و علائق مشترک فلسفی‌مان حرف زدیم و از همین جا شروع شد دوستی دور و نزدیک ما. همیشه هم در نوسان بود این دوستی پاره پاره ما. او به هیچ چیز عقیده صمیمی نداشت. من می‌دانستم همیشه می‌دانستم که او در حالی که با دیگران درباره موضوعی اجتماعی، تاریخی یا فلسفی حرف می‌زند حواسش جای دیگری. مثل اینکه ته قلبش یک چیزی همیشه نیشش می‌زد و افکارش را پریشان می‌کرد. حتماً همچو چیزی دیده‌ای که کسی جایی از بدنش درد و سوزشی داشته و بخواهد حواسش را جمع کرده و بیاندیشد و چیزی بگوید. چنین کسی هر چه قدر هم بر اعصاب و ذهنش مسلط باشد آن درد و سوزش لعنتی بی امان نمی‌گذارد و تمام حواس و قوای روحی و ذهنی فرد مبتلا را متمرکز درد و سوزش مداومش می‌کند. حمید هم همیشه چنین حالی داشت. همه جا و همیشه در حالی که چیزی می‌خواند و می‌نوشت و حرفی می‌زد حواسش متوجه آن درد بی امانش بود. همیشه خیلی خوب و جالب و جامع شروع به حرف زدن می‌کرد اما چند دقیقه بعد سر رشته کلام از دستش درمی‌فت و کلامش می‌آشفت و به بیراهه می‌کشید. حتماً کنفرانس دادنش سر کلاس آقای فتحعلی‌زاده را به یاد داری. اولش عالی و آخرش افتضاح بود. گاهی فکر می‌کرد یک سر و گردن که نه چند سر و گردن از دیگران بالاتر است و گاهی شدیداً احساس بی ارزشی می‌کرد. مسعود و من و خودش را مثلث فهم کلاس می‌گفت ولی گاهی ادا و اطواری بروز می‌داد که اصلاً به ظاهرش نمی‌آمد. راحت دم‌خور می‌شد و در اندک مدتی بعد با رفتارهای غیرعادی‌اش می‌رنجاند چنانکه حتی سر کلاس دکتر یزدانی که همه‌مان دوستش داشتیم و داریم بد قلقی کرد و دکتر یزدانی هم از کوره در رفت و بعد از کلاس هم حرف‌های جالبی راجع بهش زد. گفت: «راحمی استعداد خوبی داره ولی هیچ جا بند نخواهد شد و هیچ توفیقی در هیچ زمینه‌ای کسب نخواهد کرد. من در ایام جوانی‌ام یک دوست این چنین داشتم. خیلی مستعد و باهوش و چیز فهم بود ولی هیچ جا بند نشد و در حالی که دانشجوی دکترا در انگلیس بود تحصیلاتش را نیمه کاره رها کرد و عاقبت هم به پوچی رسید». آری! راست گفته بود. حمید نه یک سر و گردن بلکه چند سر و گردن از دیگران بالاتر بود ولی توفیقی جز مرگ نصیبش نشد دریغا! بالاترین توفیق برای او همین می‌توانست باشد. همینکه به خود جرأت داده و بتواند خود را از آن تناقضات لعنتی رها کند. تناقض‌هایی که به بن‌بستی سنگین می‌انجامند و مرگ را گزیری گریزناپذیر می‌کنند. او گرفتار این تنقاض‌ها و بالاترین نوع آنها یعنی تناقض واقعیت‌ها و ایده‌آل‌ها بود. در ایده‌آلش خود را آن کسی که استعداد و آرزویش را داشت می‌دید اما در واقعیت حمید راحمی دانشجوی سن و سال گذشته تاریخ دانشگاه تربیت معلم یا به قول خودمان حصارک بود. دانشجویی که با آن سن و سال و با آن همه آرزو و پس از آن همه مشقات اکنون باید سر کلاس‌های کسالت‌آور و پر دروغ الفبای تاریخ ایران باستان می‌نشست و آوارگی ساعت‌های پر و خالی را می‌کشید. چون به اصطلاح اداری دانشجوی روزانه و مثلاً تهرانی بود خوابگاه نداشت و ساعات خالی روزهای گرم و سرد حصارک را دربه‌در اتاق این و آن می‌شد و.... این چنین تحقیرها و غرور شکستن‌ها. تازه این بدبختی‌ها در صورت ساکت و سر به زیر بودن کافی بود اگر خدا نکرده به استادی می‌گفت بالای چشم مبارک ابروست فلاکت چند برابر می‌شد چنانکه شد و سر جدلش با حضرت استاد دکتر پرگاری کارش به کمیته انضباطی و حراست کشید و چند واحدی هم به دانشگاه تهران تبعید شد و... حالا تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل! در اوضاعی که برای هیچ و پوچ این همه بلا سر آدم می‌آورند، اگر واقعاً خطایی کرده باشی چه بر سرت می‌آورند! آیا این همه تحقیر و غرور شکنی جانکاه نیست؟ حال اینکه مطمئنم حمید علاوه بر این تحقیر شدن‌ها دردهای پنهان دیگری داشت که غرورش اجازه نداد به ماها بگوید. نمی‌دانم. شاید هم به تو گفته باشد ولی من ناگفته می‌دانستم که از نظر اقتصادی و خانوادگی هم شرایط خوبی ندارد و شدیداً بین ایده‌آل‌ها و واقعیت‌های بی رحم و کور و کر درگیر است. درگیر همان دردهایی که همیشه ته وجودش نیشش می‌زدند و تعادل و تمرکزش را به هم می‌ریختند. واقعیت‌های کور و کری که فیل را از پا درمی‌آورد. گاهی فکر می‌کنم ماها که می‌بینیم و می‌فهیم که در این خراب آباد چه می‌گذرد و انسان چگونه همچون حشره‌ای بی مقدار تحقیر و نیست و نابود می‌شود و هر چه انسان‌تر تحقیر و له شدنش بدتر، یا خیلی مقاومیم یا واقعاً نمی‌فهمیم و عمق فاجعه را هنوز درنیافته‌ایم و شاید هم اوضاع به جایی رسیده است که فاجعه عادی شده است و این یعنی اوج فاجعه! چون که به نظر من فاجعه واقعی آنگاه روی می‌دهد که فجایع عادی شده باشند و هم اینک ما به چنین وضعی رسیده‌ایم. این همه انسان کشی و انسانیت کشی! به بند و بندگی کشیدن انسان به حدی که آدمی خود را می‌فروشد و تن به هر مذلتی می‌دهد تا چند دلاری بیشتر نصیبش بشود. به حدی که چندین میلیارد دست چند هزار اسیر لایسیراند. چند میلیارد ابله‌تر و مطیع‌تر و لاشعورتر از گوسفندی که این همه تحقیر و استثمار و استحمار خود توسط مشتی مغلوب مسخ شده در هواهای حیوانی خود را می‌بینند و دم نمی‌زنند و روز به روز بی خیال‌تر و مطیع‌تر می‌شوند و تازه برای تقرب به درگاه چوپانان مسابقه‌ای بی پایان می‌دهند! آه! که چه موجود متنقاضی است انسان! و اگردر چنین شرایطی به فهمیدن خطر کند و بر لبه پرتگاه این تناقضات بایستد چه چاره‌ای جز مرگ خواهد بود و چه پناهگاهی جز آرامش کور و کر مرگ؟ گاهی فکر می‌کنم ماها که نه تن به گوسفند شدن می‌دهیم و نه کاری مهم از دست‌مان برمی‌آید خیلی روباه صفتیم و با پشت هم اندازی و دودوزه بازی با شرایط کنار می‌آییم ولی وقتی به کارنامه‌مان می‌نگرم در خود فرو رفته و از این موضعم عقب می‌نشینم. چرا که حداقل این را مطمئنم که ما گوسفند نشدیم و گوسفند شدن را نمی‌پذیریم و امید داریم این روند نحس روزی بازایستد و تلاشمان را برای بازایستاندن این خر خراس کر و کور می‌کنیم. با تمامی این اوصاف فکر می‌کنم چیزی جز امید و عشقی بزرگ نمی‌تواند ضامن دوام زندگی‌مان باشد حالا این امید و عشق چه باشد و چگونه باشد، خود بحث دیگری است. البته این را هم بگویم که امید و عشقی که در محدوده دایره کوچک غرایز و فرایض باشد پشیزی نمی‌ارزد که هیچ بلکه آخرش به همان گوسفند شدن می‌انجامد و ما خیلی دیده‌ایم از این نوع گوسفند شدن‌ها در بین دوستانمان. دوستانی که اهل فهم به خصوص اهل کوشش و جوشش‌های سیاسی بودند و بعد از بی رونقی بازارشان یک دوره دچار افسردگی و خمودی شدند و بعد مدتی به بی فلسفگی زندگی رسیدند و با عشق و ازدواجی صرفاً برای رهایی از بی فلسفگی، فلسفه‌ای نو کشف نمودند و بعد اندک مدتی سر به حیات گوسفندی سپردند و در ازدحام گله گم شدند و درد و دغدغه خویش را نیز گم کردند اما ما بیچارگان تاریخ نه گوسفند شدیم و نه به هیچ بهانه و عذری فراموشی درد و دغدغه خویش را فراموش توانستیم کرد و همه زندگی و حتی تمامی امورات شخصی‌مان را نیز در این مسیر تنظیم کردیم و می‌کنیم تا چه پیش آید. به هر حال عاقبت کار را هم نمی‌دانم! شاید ما هم روزی از دغدغه‌های انسانی‌مان گسستیم و به گله پیوستیم اما هیچ تردیدی ندارم که مرگ بسی شرافتمندانه‌تر از چنین زیستنی است و از صمیم قلب آرزو می‌کنم که پیش از آنکه به چنین مسخی گرفتار شوم مرگم فرا رسد و همین آرزو بود که حمید را به سوی مرگ راند و در رسیدن به مرگ پیشتاز شد و پیش از آنکه مرگ او را دریابد او مرگ را دریافت چون اگر می‌‌ماند باید تن به ذلت گوسفند شدن می‌داد چون اگر می‌ماند برای تأمین حداقل معاشی باید از تمامی هئیثیت انسانی‌اش می‌گذشت و نخواست بگذرد. خیلی‌ها می‌گویند خودکشی ناشی از ضعف وجود است و چون آدم ضغیف قدرت مقاومت در برابر سختی‌‌ها را ندارد دست به خودکشی می‌زند. آه که چه حرف‌های مبتذلی که اصلاً به شنیدنش نمی‌ارزد. ولی من حرف دیگری دارم. چون مهمترین غریزه و در عین حال تلاش آدمی صیانت از وجود و حیات اولیه خویش است، کسی که قصد جان خویش و خودکشی می‌کند بالاترین جسارت را دارد یعنی جرأت آن را دارد که پیش از آنکه تن به زیستنی نامطلوب بدهد، خود را بکشد. چنانکه درباره حمید هم چنین بود. می‌دانیم که او آدم ضعیفی نبود. بسیار باهوش و زیرک هم بود. خدمت سربازی‌اش را با آن همه مشقت و چندین بار تبعید به خاطر حاضر جوابی و ناسازگاری، به سر آورده و در یک دانشگاه به اصطلاح خوب قبول شده بود و می‌توانست مثل خیلی‌ها یک کاری دست و پا کرده و زندگی گوسفندگونه‌ای به راه کند ولی نخواست. نتوانست کنار بیاید. او با دنیای واقعیتی که مجبور به تحمل آن بود مشکل داشت و سر سازگاری نداشت. او به تمام معنا یک آنارشیست بود و سرانجام هم به نیهیلیسم رسید و پیش از آنکه تن به مذلت دهد مرگ با عزت را به زندگی پر ذلت ترجیح داد و خود را رها کرد و اکنون تصور اینکه او نیست تلخ است اما اندیشدن به اینکه او آنگونه که ترجیح خودش بود، به جای زیستن با ذلت، با عزت مرد، اندکی از تلخی مرگش می‌کاهد. درود بر او که تن به ذلالت نسپرد و روح عاصی‌اش را از بند تن اسیر این خاک نفرین شده رهانید. درود بر همه آنانکه همچون عقرب، اگر ناگزیر به سر سپردن به ذلت شوند با غرور تمام و آغوش باز به استقبال مرگ می‌شتابند.

5/ 5/ 1390

[1] - مانقورت در فرهنگ ما مفهومی است عمیق به معنای انسانی که مسخ شده و هویت انسانیاش خالی شده. برای آگاهی بیشتر ر.ک آیتماتوف، چنگیز، داستان «مانقورت» در رمان «روزی به درازای یک قرن»، ترجمه محمد مجلسی.

[2] - و آن جمله این بود: «فلسفه معنویترین نوع خواست قدرت است».

+ نوشته شده در سه شنبه هجدهم مرداد 1390ساعت 12 PM توسط سید مرتضی حسینی |

آجی و آنلامسیز یاشاماق اوزره نیهیلیسم

اؤنجه نیهیلیسم[1] سؤزجوگونون قورولوشونا باخالیم. بو سؤزجوک لاتینجهده اولان نیهیل[2] کؤکوندن اولاراق؛ یوخلوق، هئچ و پوچ، سونسوز و سونوجسوزلوق آنلامین داشیییر. نیهیل سؤزونه «ایسم» آرتیریلاندا، اؤزل بیر فلسفی مفکوره و مکتب آنلامی تاپیر، ائله بیر مفکوره کی تئوریزه اولوب و بیر ادبی، فلسفی، سیاسی و توپلومسال(اجتماعی) مکتب کیمی تانینیر. تئوریسسنلری و اونون آردیندان گئدن انسانلار وار و او مفکورهنی داشییان چوخ بیر ادبی، فلسفی، سیاسی و توپلومسال چئشیدلی(مختلف) یازی لار؛ رمان، مقاله، تاریخی و توپلومسال کتابلار و س. نیهیلسمده باشقا مفکوره و مکتبلر کیمی تاریخ اوزرینده انسانی توپلوملاردا اوز وئرن حادثهلردن و بو حادثهلرله ایکی باشلی ایلگیده(ارتباط) اولان دوشونجهلردن یارانمیشدیر. انسانلارین دوشونجهلری، تاریخی حادثهلر و اولایلارلا ایکی باشلی بیر ایلگیده دیرلر. عین-ی زماندا کی دوشونجهلر تاریخی حادثهلره زمین حاضرلیر، همن حادثهلر یئنی دوشونجهلرین یارانماسینا سبب اولور، بس تاریخی حادثهلرله دوشونجهلرین ایکی طرفلی بیر ایلگیسی وار و همن قانون نیهیلیسمیده هر بیر انسانی دوشونجه کیمی ایچهریر(شامل اولور).ایندی باخالیم کی نیهیلیسم بیر دوشونجه اولاراق هانسی تاریخی حادثهلر و دوشونجهلرین اثرینده یاراندی؟ و اؤز نوبهسینده هانسی حادثهلر و دوشونجهلرین یارانماسینا سبب اولدو؟ عمومیتله نیهیلیسم بارهسینده یازانلار، آوروپانین اؤزل بیر تاریخی بؤلومونده باش وئرن فلاکتلرین بو دوشونجهنین یارانماغینا سبب اولدوغون وورغولاییرلار آما بیر سورغو(سؤال) بو باخیشی تنقیده چَکهبیلر و او سورغو بو کی مگر او تاریخی بؤلومدن اؤنجه آوروپا یوخسا دونیانین باشقا بؤلگهلرینده بئله بیر فلاکتلر اوز وئرمهمیشدیر؟ البته کی اوز وئرمیشدیر. بس نهدن او دؤنملر و بؤلگهلرده نیهیلیسم دئیه بیر دوشونجه یارانمامیشدیر؟ بو آرادا اؤزل بیر فَرقه دقت ائتمهمیز گرکلیدیر و اودا؛ ایمان مسئلهسیدیر. بیلدیگیمیز قدر نیهیلیسمین اساس کؤکلری روسیهنین تزاریسم دیکتاتورلوغو و اونون کؤلگهسینده اورتایا چیخان عمومی بیر اومیدسیزلیک و موتسوزلوغا توتساق اولدوغو زمانلاردا یارانمیشدیر. «میخاییل باکونین» 1860لاردا «نیهیلیست» آدلی بیر فرقه قوروب، ایوان تورگینیئوده «آتالار و اوغول لار»(1862) آدلی رومانیندا «نیهیلیسم» سؤزجوگونو اؤزل بیر مفکوره بیچیمینده اورتایا چیخاردی و روسیهده نیهیلیسمه اوغراشان ایمانسیز ضیالیلارین سایی گئت گئده آرتیب، روسیه توپلوموندا رسمی صورتده اونلاری نیهیلیست آدلاندیردیلار (البته بو روسیه نیهیلیست لری آوروپا نیهیلیستلریندن فرقلیایدیلر و بو فرقین اساسی آوروپا نیهیلیسمینین داها فلسفی و روسیه نیهیلیسمنین سیاسی اساسلاری اولدوغوندایدی). بو روسیه نیهیلیستلری عمومیتله ورشکست اولموش طبقهلره باغلی اولان ضیالیلارایدیلار کی اسکی قورولوشو پوزوب یئنی بیر قورولوش قورماقدان عاجز قالاراق نیهیلیستی دوشونجهلره دالمیشدیلار و آنتووان چئخوو «گیله نار باغی» آدلی اثرینده بو نیهیلیست طبقهنی تمثیل ائدیر و ایوان تورگینیئوده «آجار توپراق» آدلی اثرینده بو نیهیلیستلردن کاراکتئر یارادیر. آما نیهیلیسم، چرچیوهلی بیر فلسفی مکتب و تئوریزه اولموش مفکوره عنوانیندا 1- اینجی دونیا ساواشیندان سونرا آوروپادا منیمسهنیلیب و تئوریزه اولدو و اساس نهدنی(دلیل) آوروپانی بورویَن ساواش و بو ساواشین اثرینده باش قالدیران یوخلوق، آجلیق، فلاکت و اؤزللیکله انسان جانی اوجوز و دَیَرسیز اولماغیایدی آما دئدیگیمیز کیمی بئله بیر فلاکتلر بو دؤنمدن اؤنجه هم آوروپا و هم دونیانین باشقا بؤلگهلرینده اوز وئرمیشدیر آما بئله بیر مفکوره(نیهیلیسم) اورتایا چیخمامیشدیر و ائلهجهده بونا گؤره دئییرم کی بیرده یئنیدن باخمالیییق بو مسئله و اونون نهدنلرینه. دئدیگیم کیمی آوروپانین نیهیلیسمه باعث اولان بو فلاکتلی دورونون همن بؤلگهنین و یا باشقا بؤلگهلرین تاریخیندا اوز وئرن فلاکتلرله اؤزل فرقی وار و همن فرقدیر نیهیلیسمه باعث اولان اساس دوشونجه و اودا «ایمان و اومیدین یوخلوغودور». دقت ائدهلیم کی بورادا ایمان یالنیز دین و مذهب آدلانان ایماندئییل بلکی منظور هر تور(جور) اولکوسَل(آرمانی) اینامدیر. ائله بیر اینام کی انسانی یاشاماغا آلقیشلایاراق اونا قلبی گوج وئره مصیبتلر و فلاکتلره قاتلاشماغا. بس بو ایمانسیزلیق هاردان باش قالدیردی و سونوندا بؤیوک بیر اومیدسیزلیگه ائرهدی(منجر اولدو)؟ نهیه باش قالدیردی؟ و منجه هر زمان، هر یئرده بئله بیر ایمانسیزلیق یاییلیب و آردیندان ائله بیر فلاکتلر اوز وئرسه سونو همن اومیدسیزلیک و نیهیلیسم اولاجاق باشقا بیر بیچیمده. اجازه وئرین بو ایکی سورغویا جواب آختاراق بلکی نیهیلیسمین باش قالدیرما قانونون کشف ائدیب، آوروپادا باش قالدیران نیهیلیسمی مقایسه اولاراق باشقا اؤلکهلردهده بیر آراشدیراق. دئدیگیم کیمی نیهیلیسمه باعث اولان ایمانسیزلیغین اساس کؤکلرین آوروپانین 16- اینجی عصردن بری یارانان رنسانس آدلی یئنی دؤنمینده آختارمالیییق. بیلدیگیمیز کیمی 16- اینجی عصردن بری آوروپا بوتون اورتا عصردن(قرون وسطی) قالان مذهبی اوسطورهلر و تابولاری سیندیرماغا باشلادی و دونیانی عقلایله دوشونمَگه ایاق قویدو. کلیسا و مذهب آدینا نه وارسا سیلیب سوپورمَگه باشلادی. عیسینین وجودونا شوبهه ائتدی و پوزیتیو[3] علملره سیغیناراق، مادی دونیادان ائشیگه هر تور اولکو(آرمان) و ایمانی لاغا قویوب، خرافات دئیه آدلاندیردی و سونوندا آتهایسمه[4](اللهسیزلیق) ایاق قویدو بلکی انسانی بنده چَکَن مین ایللیک کلیسا پانتهایسمیندن[5] (بوتون وجودو تانریدا محو بیلمک) انتقام آلسین. بئله بیر حالین سونوجوندا، یاشادیغیمیز ماده عالمیندن ائشیگه، ایمان دئیه بیر سیغیناق قالمادی و اؤزونه گووهنن چوخ مغرور و اومیدلی یئنی انسان یالنیز و یالنیز اؤز گوجونه سیغینابیلهجَگینی دوشوندو و اینانیلماز بیر چالیشما باشلادی گوجلَنمک اوزره و گوجلنمک یاریشیایله برابر اورتا عصرین دونیا داغیلماغا باشلاییب، ناسیونالیسم[6] اساسیندا یئنی پارچالارا بؤلونهرک آوروپالی انسان ایکی یؤنلو بیر قارما- قاریشیقلیق الده ائتدی: 1- ایمانسیز و آماجسیزجاسینا گوجلنمک و یئنه گوجلنمک چون کی ذاتاً گوجلنمک اؤزو اساس ایمان و آماجا دؤنموشدور. 2- ملت دئیه توپلوملارین بو گوجلنمک یاریشی و دونیا خریطهسینده آرتیق پای قازانماق آماجی. بللیایدی بو ایکی یؤنلو قارما- قاریشیقلیغین سونو نه اولاجاق؛ ییغیشان گوجلر و نفرتلرین چاتیشماسی و ساواش! آما بو ساواشین اؤنجه کی اوز وئرن ساواشلارلا چوخلو فرقلری واریدی و بو اؤنملی فرقلرین بیری؛ آوروپانین باشاباشیندا اینانیلماز گوج ذخیرهسی و بیریده گوج و گوجلنمکدن باشقا هئچ بیر ایمان و اولکونون اولماماغی. چاتیشمالار و ساواشلارین اثرینده بوتون گوجلر دارما- داغین اولدولار. گوجلنمک اولکوسو یاغی- پیلتهسی قورتارمیش بیر چیراق کیمی سؤندو، بوتون اومیدلر قیریلدی، یوخلوق، آجلیق و فلاکت بیر مملکتدئییل دونیانین اوچده ایکیسین بورودو، انسانین جانی و حیاتی اینانیلماز قدر دَیَرسیز و انسان اؤلومو بیر بؤجوک(حشره) اؤلومو قدر آسان و آجیماسیز اولدو و بو آرادا کئچمیش عصرلرده فلاکته توتساقلیقلاردا، انسانلارا سیغیناق اولان ایماندا بئله قالمامیشدیر. بس هانسی تسلی قالابیلردی یوخلوقلار و فلاکتلر ایچینده بو آجی و یالین ایمانسیزلیقدا؟ هئچ بیر تسلی! و بو تسلیسیزلیک و سیغیناقسیزلیقدا چوخ آجی و انسانی اؤلومه و اؤزونو بو قاتلاشیلماز حیاتدان خلاص ائتمهیه آلقیشلایان بیر دوشونجه باش قالدیردی؛ نیهیلیسم. ساموئل بئکئت «قودونو بَکلَر کن» آدلی پیئسینده(نمایشنامه) حیاتی بوش و فایداسیز بیر بَکلَنتی(انتظار) دوشوندو. یاشادیقجا آجی، اضطراب آرتریجی و یئزیکدیریجی بیر بکلنتینی یاشاماق و یالنیز بیر قورتولوش یولو وار و اودا اؤلومدور. فرانتس کافکا «مسخ» آدلی رومانیندا انسانین دَیَرسیز بیر موجودا دؤنمَگینی دوشوندورهرک بوتون اثرلرینده حیاتین پوچ، فایداسیز و سونوجسوز اولدغونو وورغولادی. اشپنگلر «باتینین انحطاطی» آدلی تاریخ فلسفهسینه حصر اولونموش اثرینده، آوروپا و آمریکانین سقوط و یوخ اولماغا دوغرو یورومَگین آنلاداراق بو سقوطو اونلارین قاچیلماز آلین یازیسی دوشوندو. آلبر کامو «یابانجی» آدلی رومانیندا انسانین بوتون یاشاماق و اورک باغلایاجاق هر بیر شئیدن یابانجیلاشیب، بیلینمز- دوشونولمز بیر قدره دوغرو یورومَگین آنلاتدی و «طاعون» آدلی رومانیندا دونیا و انسانلاری طاعون توتموش و اؤلومه محکوم بیر مریض دئیه دوشوندو.

ساکی نیهیلیسم گئنل صورتده آوروپادان سایر اؤلکهلره یاییلمادی آما ایران کیمی اؤلکلهلردهده چوخلو اورتا عصرین خرافاتلا دولو مفکورهسیندن آیریلیب، دینسیز و ایمانسیز یاشایان انسانلار اولدولار کی مملکتلرینین اصلاح اولماغیندان اومید کسهرک حیاتی هئچ و پوچ بیر سورَج بیلهرک نیهیلیست اولدولار. اؤزللیکله بئله اؤلکهلرده حاکم اولان یوخسوللوق، خرافات، جهالت و استبداد بیر سیرا یورغون و اومیدسیز و ایمانسیز ضیالیلاری بو دوشونجهیه یوروتدو.

ایراندادا بئله بیر استبداد و جهالت و فلاکت آلتیندا یاشایان توپلومسال دورومدا نیهیلیست ضیالیلار اولدولار آما ایران نیهیلستلری بو مفکورهنین یالنیز ادبی و دویغوسال سویهسینده قالیب هئچ زمان اونون فلسفی درینلیگینه دالابیلمهدیلر. اونلارین ان تانینمیشی صادق هدایتدیر. او اثرلری نین چوخوندا چوخ آجی و جان سارسیدیجی بیر نیهیلیسمی آنلادیر. اؤرنکایچین «زنده به گور» و «تاریکخانه» آدلی اثرلرینده ایمانسیز، اومیدسیز و فایداسیز حیاتدان یورولموش، اؤز جهالته دالمیش توپلوموندان قوولموش و ایمان و اومید دئیه هئچ بیر سیغیناغی اولمایان بیر انسانی گؤروروک. بو بوتون حیاتدان اومید کسمیش کیشینین یالنیز بیر قورتولوش یولو وار؛ اؤلوم. نیهیلیستلرین چوخو اوخوجولارینا دشوندوردوکلری کیمی اؤزلرینینده تکجه قورتولوش یولونو اؤلوم گؤرهرک اؤزلرین اؤلدوردولر و «انتحار» تانینمیش بیر مئتودا چئوریلدی مصیبتلر ایچینده آنلامسیز یاشاماقدان قورتولماغا و انتحار قونولو چوخلو اثرلرده یاراندی. دوشونهلیم کی نیهیلیسم ائورنسل(جهانی) ایدئولوژیلر کیمی گئنیش صورتده یاییلیب انسانلار اونو منیمسهسهلر نهلر اولار؟ بورادا وولترین سؤزونون درینلیگین دوشونوروک. او دئمیشدی ایمان آدلانان اینام تام یالاندیر آما «مقدس بیر یالان» و بونو یالنیز بئله دوشونهبیلیریک؛ ایمان دوز یوخسا یالان اولدوغوندان یانا، بیر سؤیکهنهجک و سیغیناقدیر انسانا و اونسوز یاشاماق چوخ چتین اولاراق هر انسانین ایشیدئییل و بو همن دئمکدیر: «اللهسیزلیق ان اییی مذهبدیر آما آرادا بیر شرط: بوتون انسانلار فیلسوف اولسالار». منجه انسانی یاشادان ایمان یالنیز دین و مذهب دئییل. اولابیلر توپلومسال و انسانی اولکولر دین و مذهب ایمانینین یئرین دولدوراراق، انسانی یاشادالار آما بئله بیر اینام اولورسادا یئنه اللهسیز و دین و مذهبه ایمانسیز اولکوچونون ایچینده نیهیلیسم بیر وسوسه اولاراق گاهدان باش قالدیریب اولکوسونه شوبههلندیرهجک. دئمک یالنیز الله و اونا اولان ایمانا گوجو چاتابیلمیر نیهیلیسمین.

[1] - Nihilism

[2] - Nihil

[3] - Positive

[4] - Atheism

[5] - Pantheism

[6] - Nationalism

+ نوشته شده در پنجشنبه پنجم خرداد 1390ساعت 4 PM توسط سید مرتضی حسینی |

بولاق بولاق اویما بولاق
آخیب کؤنلوم سویما بولاق
من کی یولون کسمه میشم
گل باغریمی اویما بولاق

+ نوشته شده در شنبه دهم اردیبهشت 1390ساعت 10 AM توسط سید مرتضی حسینی |

حسرتی عمیق بر میراثی از دست رفته.

اؤتن هفته دیل کلاسیمیزدا هر جلسهیه تای بیر قیسسا متن یازماق هامییا تکلیف کیمی بللَندیریلمیشدی و یئنه هر جلسهیه تای بو قیسسا متنین یازماغینا قونو باخیمیندان هئچ بیر قیسقانجلیق یوخودو یعنی اؤیرنجیلر یالنیز یازیب اوخوماق اؤیرشمک اوزره گؤرهولیایدیلر کی بیر شئی یازسینلار. عادتا بو یازیلار چوخ صمیمی و ساده جه بیر کیچیک خاطیره یا دویغویا عاید اولان بیر قونونو وورغولایاراق یئنیجه تورکجهمیزده یازماغا باشلایان اؤیرنجیلر یازدیقلارینی باشقا دوستلارایچین اوخویارلار. نه ایسه کئچن جلسه دوستلارین چوخو بیر شئی یازماماقلاریندان دولایی من بیرآز اینجیین کیمی اولموشدوم کی بو اورتادا سایین دوستوم سعیدبیگدلی جنابلاری «آنامدان بیر قیسسا شعر ائشیدیب یازمیشام بوگون، اونو اوخویوم» دئیه سوکوتو پوزدو. هامی «اوخو» دئیه سس وئردیلر و بیگدلی جنابلاری شعری اوخوماغا باشلادی؛

بولاق بولاق اویما بولاق ایچ سویوندان دویما بولاق

یار گلیب سو دولدوراندا توت قولوندان قویما بولاق

بولاق سنده قوم اولایدیم ارییهیدیم موم اولایدیم

یار گلیب سو دولدوراندا سو یئرینه من دولایدیم

بو بیر آنانین دیلیندن، آنادیلده اَن تمیز، اَن صاف و صمیمی دیلده سؤیلهنن ایکی بندلیک قوشما دوغرودان دوغرویا بیر شاه اثردیر. شعرین اوخوندوغوندا هامی بیر درین دویغویا جوماراق بو شعرین بیر شعروادبیات اوزمانی اولان شاعر دئییل بلکی سادهجه طبیعت اتگینده یاشایان خالقین دویغو اوزمانی اولان آنانین دیلیندن سؤیلهنیلدیگینه همن سادهلیک و دوغاللیغا قایتاریر دینلهییجینی و من گرچکدن بیلمهدیم نه دئیم بو گؤزللیگین وصفینده نئجه کی ایندیده بیر شئی دئیهبیلمیرم. یالنیز همن سادهلیک و صمیمیتله دئیهبیلدیم و ایندیده یازیرام کی «یاشاسین اؤز وطنلرینده غریب قالان آنالاریمیز». بو قوشما بیر آنانین دیلیندن سؤیلهنیلدیگینده بیزی آنامیزا قایتاردی. آنادیلیمیزه، آناوطنیمیزه و.. آنادویغولاریمیزا. آما بیر آجی و آغو دادلی حسرت و غریب بیر نوستالوژی گلیر بو گؤزل دویغولار و آلقیشلارین آردیندان و دوروب دوشونمهیه چاغیراراق درین فکرلره دالدیریر بیزی. بیر زمانلار آنالاریمیز یاشامین هر بیر میف و یؤنونه بئله تورکولر سؤیلهییردیلر. بَلَکده اولان اوشاقلارینین لندیسین توولاماقدان توتاراق عزیزلری اؤلنده آغی سؤیلهمهیه کیمی آما ایندی دوروم نئجهدیر؟ آنالارین نئچه فایزینین حالا حافظهسینده یاشاییر بو گؤزل اوخشامالار، سانامالار، آغیتلار و... سئوگی و حیات تورکولری؟ ایندیسه آنالار «اؤز وطنلرینده غریب» و یاد بیر قوش کیمی، مدرسه و تلویزیون بئیینلرینی بوشایله دولدوران و آنالارینین اَلیندن آلینان اوشاقلارینین تحقیرلی پوزلارینین اؤنونده مظلوم و دیلسیز- آغیزسیز قالاراق تورکو سؤیلهمهیه جسارتلری یوخ و بلکیده تورکولرینین چوخونو اونودوبلار آما یئنهده حالا واردیلار آنالار کی اؤز خلوتلرینده آلدادیجی و ایچی بومبوش تجدده اویان اوشاقلارینین گؤزوندن اوزاق تورکو سؤیلهیهرک آغلاییرلار و بونا فاجعهدن باشقا نه آد قویماق اولار کی بیر یاندان آنالارین بوتون دویغو و دوشونجهلری و بیر سؤزده یاشاملاری بئله بیر آجیناجاقلی در ایچره کئچیر و دیگر طرفدن مینلرجه بئله بیر گؤزل سووخا(میراث) آرادان گئدهرک اونودولور. بلی! عینی حالدا کی بیگدلی جنابلارینین آناسینین دیلیندن سؤیلهنن تورکونو ائشیتدیگیمیزده گؤزل دویغولارا دالدیق آما بو پروبلئملر و دردلری دوشونهرک دری بیر نوستالوژینی دوشوندوک. بیر نوستالوژی کی باشاباش حسرت و دردی آنلادیر. عجبا! بو شهرده نئچه ایچی بوش و یالان تجدده آلدانیب اویمایان، بیگدلی جنابلاری کیمی گنج اوغول- قیزلار واردیلار کی آنالارینی یئنیدن حیاتا قایتاریب بئله بیر بؤیوک سووخانیندا آرادان گئتمهیینه سون قویالار تورکولَرینی دیللَندیریب دینلهییب دیندیرَرک؟

9/9/1388

+ نوشته شده در شنبه شانزدهم بهمن 1389ساعت 1 PM توسط سید مرتضی حسینی |

وطن دوشونجهسی حبیب ساهرین شعرینده.

حبیب ساهر(1364-1282 هـ.ش)دن سؤز آچارکن چوخداندا چوخ سؤز وار یازماغا و چوخ کشف اولونمالی حقلر و حقیقتلر وار بو شرق یئنی شعرینین تمل داشلارین قویانلاردان بیری اولان آیدین و شاعر حقینده. منجه ساهرین بارهسیده بیز سوچلو و متهمیک یعنی اونون حقینده بیز بؤیوک ظلم ائتمیشیک و ائتمکدهییک چون کی اونون حیاتی، اثرلری و یاراتدیغی ادبی مکتب قونوسوندا جدی آراشدیرما یاپیلیب و نئچه کتاب گرک یازیلایدی ایندییه دک و ادبیاتچیلار طرفیندن اونون تورک ادبیاتی، اؤزللیکله آذربایجان ادبیاتینا بوراخدیغی تایسیز ائتگی آراشدیریلیب بللهنهیدی و مرثیهچیلر دئمیشکن «حقی ادا» اولایدی بو آدلیملار زیروهسینده یاشایان ایتگین شاعرین. تأسفلرله ایندییه کیمی بیر- ایکی کیچیک اثردن سووای، بو بؤیوک شاعر و متفکرین بارهسینده فورمالیته تعارفلاردان یانا جدی و دقیق و گئنیش بیر آراشدیرما یاپیلماییب ساهر و اونون هوندور یارانیشینین بارهسینده، حال بو کی بو قونودا اَن آزی نئچه یئنی و جدی اثر گرک یارانایدی بو قونودا اؤزللیکله بو آچیدان بئله بیر آراشدیرمالار و تدقیقلره، ایچینده اولدوغوموز ادبی دئوریمین حیاتی و چوخ گرکلی بیر احتیاجی وار. لاپ دوغروسو من بیر ادبیات اوزمانی(متخصص) اولمادیغیم و ادبی بیلگیمین آز اولدوغونا گؤره جرئت ائتمیرم ساهر و اونون کیم اولدوغو و تورک اؤزللیکله آذربایجان ادبیاتیندا بوراخدیغی ائتگیدن دانیشام آما بونو کسینلیکله دئیهبیلیرم کی ساهر تورک و همیده فارس شعرینی ایراندا هم فورم و هم ایچ(محتوا) باخیمیندان دییشهرک یئنی بیر ادبی سؤیلم یاراتدی کی بو یئنی سؤیلمین ائتگیسی فارس ادبیاتیندادا آز اولمامیشدیر آما تأسفله بیز بو بؤیوک سؤیلیمین نه اولدوغو و نهدن یاراندیغینی بلیرلتمهمیشیک و فارسلاردا عادتا بئله بیر قونولاردا مطلق نانکورلوک ائدرلر اؤزللیکله کی فارس شعرینده بو یئنی سؤیلمی یارادان بیر تورک و تورکچو آیدیندیر و ائله بونا گؤره یعنی حبیب ساهرین یوکسک ملی شعورو اولدوغو و اونلار ایستهین مطلق ائلینه بیر کؤله اولمادیغیندان دولایی، فارس ادبیات تاریخیندا ساهردن هئچ آد گلمیر و مازندرانلی نیما یوشیج فارس یئنی شعرینین تمل داشین قویان تانینیر و تانیتدیریلیر حال بو کی نیمادان اؤنجه ساهر بو یئنی سؤیلمی هر ایکی دیلده یاراتمیشدیر. دئدیگیم کیمی من ساهردن یاردان سؤیلمدن دانیشماغا جرأت ائتمیرم و یالنیز بو بؤیوک شاعر و متفکره دویدوغوم متنتدارلیغیمیزی بیلدیرمک ایستهییرم.

ساهرین شعرینده یئنی دوشونجهلردن علاوه چوخ اسکی تئملرده بئله چوخ یئنی و چوخ فرقلی بیر بیچیمده بیانا گلیر. اؤرنگایچین «جیغاتی»(سحر ایشیقلانیر،ص89) شعری کی نوستالوژیک خاطره و دویغولار و طبیعته عایدیر، چوخ اسکی و تکراری بیر قونویا عاید اولدوغونا رغماً اوخودوقجا باشقا بیر صمیمیت و جانلیلیق دویولور شعرده. بو صمیمیت و جانلیلیق او قدر اوفاجیق و یوموشاقدیر کی دئییب- یازماغیدا بئله چوخ چتین گلیر انسانا. بیز بو قونولاردا چوخ شعرلر اوخوروق و ذوق آلیریق آما ساهرین بو شعرینده غریب بیر فرقلیلیک دویوروق. بو شعرین فورم باخیمیندان گؤزللیگی هجایی اولدغوندادیر. بو شعر بیر بئش بندلیک قوشمادیر و قوشما اصولویجا مصراعلار اون بیر هجالی(3-4-4) دیرلار. یئری گلمیش کن دئمهیی گرکیر کی تورک شعری یوز ایللرجه دیوانی و عرب کولتور و اوخوللار اساسیندا تحصیل آلان شاعرلریمیزین اَلیایله اؤز اصیل فورمو یعنی هجایی فورمودان آیری دوشموشدور و سونرالاردا فارس ادبیاتی ائتگیسینین آلتینا گیریب، تورکجه شعرلر اولدوقجا عرب و فارس شعرینده داها آرتیق بنزرلیلیک(شباهت) تاپمیشدیر و ساهر تورک شعرینی اؤز اصیل فورمو یعنی هجایی فورملارایله باریشدیرانلادان بؤیوک بیریدیر.... آنجاق همن شعرده(جیغاتی) هجا و فورم گؤزللیگیندن یانا سؤزجوکلرده چوخ یونولموش و یئرلی و همیده یئنی بیر آنلاملار داشیییرلار و بو مهارتلرین هامیسیندان آرتیق، قالب ائله گؤزل توخونوب بیربیرینه و دوشونجهلر ائله اویغون یئرلهشیب بو یونولموش قابدا و بیر سؤکولمز بوتون(کل- کلیت) یارانیب کی بو بوتون یارادان ماتریاللاری چؤزوب آییراندا داها او گؤزللیگی گؤرمک اولمور و شریعتی دئمیش کن «بیر گولدور کی تشریح پیچاغینین آلتیندا سولور» و اونون گؤزللیگین همن بوتونلوگونده دویوب- دوشونمک اولور و بئله بیر اسکی شاعرلرین دئدیگیجه «سهل و ممتنع» یارانیشایله بیر سؤیلم اورتایا چیخارتماق ایکی نهدندن آسیلیدیر؛ دیل ساحهسینده چوخ گئنیش بیلگی و سؤزجوک مهندسلیگی و دوشونجه ساحهسینده گئنیش و عین حالدا درین دوشونجه، اؤزللیکله گون گرکلیلیکلرینی دوشونمک و ساهرین بو هر ایکی ساحهده یوکسک بیلگیسی واردیر و ائله بونا گؤرهده فورم باخیمیندان یئنی شعر یاراتماغا مهارتی اولدوغوندان علاوه دوشونجه باخیمیندان یئنی بیر سؤیلم یاراتماق باشاریسینا اَل تاپیر. ساهرین شعرلرینه آشیلادیغی یئنی دوشونجهلر تام بیر یئنی یاشاییشی آلقیشلایاراق تمنا ائدیر و منجه اونون بو نئچه یؤنلو یئنیلیگی آندیران شعرلری، دونیا یئنی شعری اؤزللیکله فرانسه و تورکیه ادبیاتیندان الهام آلاراق یارانمیشدیر یعنی ساهر اؤز عصرینین ایراندا یاشایان شاعرلرین عمومیتنیه رغماً ائورَنسَل(جهانی، جهانشمول) گؤروشو واردیر و کیم اولدوغو و زمانین و مکانین هاراسیندا دوردوغونو دوشونور و همن ائورَنسَل گؤروشون اثرینده یارانان یئنی فرانسه و تورکیه ادبیاتی ایرماغیندان دویاسییا فایدالانیب. همن ائورنسل باخیشین اثرینذه ساهرده اؤزو و اؤز کیملیگی و اؤز وطنینه گوجلو بیر ماراق و دؤنوش حسی واردیر و ائله بونا گؤرهده اونون ایران تورک ادبیاتینا آشیلادیغی یئنی تئملرین اَن اؤنملیلریندن بیری وطن دوشونجهسی و وطن سئوگیسی و همیده وطنه عارض اولان مصیبتلردیر.

ساهرین «سحر ایشیقلانیر» آدیایله یاییملانان شعر مجموعهسی «ای آنا وطن» شعریایله باشلانیر. همن شعرده وطن «باشی بلالی»، «اولدوزو سؤنوک»، «قان طوفانی باشیندان آشان»، «موغانلیسی و شاهسئونی غربته کؤچموش»، «قبلهسی ایتمیش»، «یاشلی گؤزلری» و ها بئله نئجهلیکلرایله تمثیل اولونور. بو چوخ رئال وصفلردن علاوه، چوخ گؤزل سَمبوللارایلهده وطنین دورومو تصویر اولونور. بو سمبوللارین ایکیسی داها آرتیق آیدین و یول گؤستهریجیدیر یعنی بو سمبولیک بؤلوملرده وطنین دورومو سمبولار ایچینده بیان اولور. شاعر وطنین ساپیلمیشلیق(گمراهی) و تحقیرین بئله سؤیلهییر؛

تبریز مرند خوی ایتیریب قبلهسین مگر

هرکس ناماز قیلیر مشرقه ساری؟

بابک خلیهلرایله دؤیوشدو اوزون زمان

باش اَیمهده خسرولارا ایندی اوغوللاری

ساییلان شهرلر وطنین بؤلگهلریندن اولاراق قبلهسین ایتیرمیش کیمی مشرقه ساری ناماز قیلیرلار. آما ایتن قبله هارادیر؟ مشرقدن منظور نهدیر؟ منجه قبلهدن منظور ملی قورتولوش و ملی سعادت یولو و مشرقدنده ایکی زاد اولابیلر؛ بیری تهران بیریده گئری قالمیش و استبداد و چئشیدلی فلاکتلر آلتیندا یاشایان آسیا کی عمومیتله او عصرین ادبیاتیندا «شرق» کلمهسیایله تمثیل اولونوردو. بو ایکینجی گومان آردیندا گلن بنده باخاراق آرتیق گوجلهنیر، اوردا کی شاعر وطنه بئله اؤیود(توصیه) وئریر؛

مشرقده توز توتوبدور گونو غربه دؤن آنا

بیر باخ قیزیل شفق قیزاریب یاندیریر چیراق

گنونو توتولموش مشرقدن منظور تهران و اورادان باش توتوب گلن بلانی نظره آلساق دئمک اولور کی «چیراغی شفقده یانان» غربدن منظور تورکیه و اورادان گلن تورک و تورکلوک دوشونجهسی و همیده یئنیجه ایاق توتان آزادلیق و یئنی تورک مدنیتی موژدهسیدیر. آما ایکینجی گومانی یعنی شرقدن منظور آسیا و اونون قات قات فلاکتلی دورومون نظره آلساق، غربدن باش چیخاران گونشده آوروپا مدنیتی اولمالیدیر. آنجاق هر ایکی حالدادا وطنین چئشیدلی بلالارا توتساق اولدوغو و اونون ملی قورتولوش اوزره غربه اوز دؤندرمهیی گرکمهسی اؤنریلیر بو سمبولیک و گؤزل بیاندا. بو آرادا بیر گؤزل سمبولیک بیانداندا واز کئچمک اولماز و اودا وطن اوغوللارینین خسرولارا باش اَیمهیه مجبور اولماغیدیر و بیز اییجه بیلیریک کی خسرولاردان منظور پان فارسیزم اساسیندا قورولوب و تورک وارلیق و کیملیگینین علیهینه امانسیز ساواش آپاران پهلوی حکومتیدیر یعنی «خسرولار» تئرمینی یابانجی و اؤزوده فارس شاهلیق حکومتینین سمبولیک بیانیدیر.

«وطن ماتمینده» شعرینده تام رئال و ساده بیر دیلده وطنین باشینا گلن بلالاردان سؤز آچیر و تالانمیش وطنی، «سویوق قبرستان»، «اوردوسو دومان کیمی داغیلمیش»، «ائوی و قورقوسو ییخیلمیش» و آجلیق و اؤلومایله دولو گؤرور و همیده بیلدیریر کی بو قاراقیش بیر قیسسا باهارین آردیندان گلدی و منجه او قیسسا باهاردان منظور بیر ایللیک ملی حکومتین دؤورودور اؤزللیکله کی ساهره بو بیر ایل اؤز وطن و ملتینین اوغروندا آزادجاسینا آپاردیغی چالیشملارا گؤره بؤیوک بیر باهار ساییلیردی.

ساهرین «مندن سلام دئیین گؤزل تبریزه» شعری تورک ادبیاتیتندا تبریزه حصر اولونان نوستالوژی ادبیاتینین زیروهسینده یئر آلان شعرلردندیر. بو شعری اوخودوقدا دوغرودوندا تبریزی دوشونن اوخوجونون گؤزلرینده یاش یبریکیر. یئری گلمیش کن دئمهیی گرکلیدیر کی نه قدر کی تبریز نیسگیللی و یارالی بیر اورک کیمی منیمسهنیر، ائله او قدرده تهران «باش کند» آدلی شعرده چیرکین و سئویمسیز گؤرونور و بو سئویمسیزلیگی او کؤتو شهرین توپلومسال و سیاسال و اقتصادی دورومونون گؤرونتوسو داها جانلی و گوجلو گؤستریر. تبریزدن علاوه آذربایجانین چئشیدلی بؤلگهلری و اونلارین گؤزللیکلریندنده ساهرین شعرینده چوخ تئملر و اونلارا حصر اولونموش داها گؤزل بندلر وار. سهند، جیغاتی، تاتائو، اردبیل و سایر بؤلگهلره عاید شعرلرده اونلارین گؤزللیگی یاد اولونور و بو شعرلرین زیروهسینده «جیغاتی» و «خرم دره» شعرلری یئر توتور. «خرم دره» شعرینده بو کیچیک شهرین گؤزللیگی، گؤزل بیر شعرده بیانا گلهرک حکیم هیدجیدنده یاد اولونور. دئمهیی گرکیر کی ساهرین شعرلرینده نه جور کی وطن سئورلیک و آذربایجان اولان وطنین اؤزللیک و گؤزللیکلریندن سؤز گئدیر، وطنین آدلیم و اونا قوللوق ائدن فرزانهلریندنده چوخ خاطیرلامالار و آغیرلامار وار. شاه چلبی، کوراوغلو، ستارخان، زینب پاشا، حکیم هیدجی، شهریار، فریدون ابراهیمی، صمد بهرنگی، سلیمان رستم، اوختای نابدل و ائله بونلارا تای کیمسهلر کی ساهرین اؤزو کیمی اورکلرینده وطن و ملت دردی داشیییرمیشلار. ساهر دئدیگیمیز کیمی وطندن یاد ائدر کن اونون طالعسیزلیگی و توتساقلیقلاریندان دانیشیر و بو توتساقلیقلارین باشلیغیندا یابانجیلار اَلینه دوشوب ائلیناسیونا اوغراشماغیندان داد چکهرک، «اوولداییر دلی یئللر» آدلی شعرینده «فارسلاشان آغالار ساتدیلار گؤزل یوردو»(همن، ص64) دئییر و بو مصیبتین اَن آجی درجهسینی «سورگون» آدلی شعرین بو بندلردینده آندیریر؛

..... سورگون آزغین معلمه

یورد وئردیلر کارونسرا بوجاغیندا

هیسلی بیتلی غملی داخما

اود یوخودو اوجاغیندا

آنلاتدیلار؛

گئت مکتبه اوشاق اوخوت

درسدن سونرا دؤن ائوینه

خوشدور داخما

قارانلیقا غرق اولوبان

پارلاق قیزیل گونه باخما

«یاد»ا قول اول

درده آلیش

فارسجا دانیش

اسیرلیگی درویشلیگی تلقین ائیله

اوشاقلارا!(همن، ص183)

آما بونلارین هامیسیلا بئله، وطن مسألهسی ساهرین شعرینده و شاعرین وطنی اولان اؤلکهنین دورومو تام و تمام شکیلده «خارابا مستعمره»(همن، ص98) آدلی شعرده تمثیل اولونور. «خارابا مستعمره»دن منظور همن شاعرین وطنی یعنی آذربایجاندیر. منجه بو شعرین اؤزونو اخوجولارین گؤز اؤنونده قویوب اونلارین اؤز اوخوماغیایله فکرلرینه وا قویماق منیم بو شعره ایضاح یازماغیمدان داها یاخشی و شاعرین وطن سئوگیسی و وطن دردینی داها آرتیق دوشوندوروجو اولابیلر. ایندیسه همن شعر:

مستعمره اولموشدو

بوگون اودلار دیاری

وئریلمیشدی اوغرویا

خزینهنین آچاری

اسیر «ارک»ین اوستونده

اوچ رنگلی بایراغا باخ!

هیکلینی ابلسین

آیدینلادیر چلچراق

دور تهرانا ناماز قیل!

حجازدئییل قبلهگاه

ایکی ربین وار ایندی:

گؤیده تانری یئرده شاه

شاه یانکینین قولودور

سنده شاهین قولوسان

فخر ائت ایگیت! اوتانما!

فارسجا دانیش! سویون دان!

یوردون چؤله دؤنوبدور

اودو سؤنوب اوجاغین

حاکم اولموش سنه یاد

یاناکی قوی پاپاغین......

اؤرنک چکیلن شعرلر بو مجموعهدن گؤتورولموشدور: ساهر، حبیب، سحر ایشیقلانیر، آذربایجان خلق مدنیتی اوجاغی، 1358. سون.

+ نوشته شده در یکشنبه بیست و هشتم آذر 1389ساعت 11 PM توسط سید مرتضی حسینی |

«دونیانین عشقی آنلادان أن گؤزل حیکایه‌سی» جمیله رومانینا اؤتری بیر باخیش.

اورتا اوخولدا اوخودوغوم زمانلاردا دونیا خریطه‌سین سئیر ائدرکن، بعضی بؤلگه‌لر نظریمده چوخ اسرارلی و بویوله‌دیجی(سحرآمیز) گلردی. همیشه بو اؤزل بؤلگه‌لری بیر تورلو، اؤز ذهنیمده تصویر ائتمه‌یه چالیشاردیم و اونلاردا یاشایان انسانلاری باشقا بؤلگه‌لرین انسان لاری‌ایله چوخ فرقلی انسانلار بیلردیم. بو بؤلگه‌لرین أن سیرلی و أن بویوله‌دیجی‌سی، قفقاز و تورکیستان‌ایدی. بؤیودوکجه بو ایکی بؤلگه‌یه آرتیق ماراقلانیب و اونلاری داها آرتیق تانیماغا چالیشدیم و قضادن اؤز عنعنه و یاشام میف‌لریمیزینده چوخونون کؤکون اونلاردا تاپدیم و هر زمان بو ایکی آنا بؤلگه‌میزین آددیم آددیم گزمهگینین حسرتین اورگیمده داشیدیم. بؤیوک بابالار و آتالاردان بیر حیکایه اولاراق ائشیتدیگیم حیات حیکایه لری اونلاردا جانلی‌جانلی یاشاییردی. دوغاللیق، کؤچری یاشاماق، آت بئلینده یام‌یاشیل یاماجلاردا آلیجی بیر قوش کیمی قاناتلانماق، اووچولوق، ترلان اوچورتماق، باشی دومانلی داغ لارین اتگینده اوبالارین بولاق‌لاری باشیندا سئودالانماق..... و بابالاریمیزیندا بئله خاطیرلامادیغی خاطیره؛ آت اوستونده قیمیز ایچمک! چاره سیز قالاراق کیتاب لارا دالدیم بو افسانه کیمی خاطیره‌لره چئوریلن حیاتی یاشاماغا. بو گرچک و دوغال حیاتی چوخ بؤیوک یازیچی‌لار، رسام‌لار و... یازیب- یارادان‌لار اؤز اثرلرینده عکس ائتدیریبلر، آما بو اثرلرین بیر نئچه‌سی دوغرودان دوغرویا ابدی بیر یارانیش اولاراق، ایندی بیزیم رؤیالاریمیزدا قالان حیاتی تام آخیجی‌لیق، ساده لیک و دوغاللیقلا جانلی‌جاسینا یاشادیبلار. تورکیستاندان قفقازا بیر قیسراق باشی کیمی اوزانان، توپراق‌لاردا سویداش اولاراق، یاشایان توپلولوق لارا عایید اولان بو دئییلن یاشام میف‌لری اونلارین اؤز ایچیندن قالخان یازیچی لاری‌نین قلمینده جانلانیر. او جمله‌دن «قیرقیز» توپلولوغونون حیاتی بو تورک سویلو توپلولوغون دونیا شؤهرتلی یازیچی‌سی، رحمتلیک «چنگیز آیتماتوو»ون اثرلرینده یاشایاراق، دونیا سوییه‌سینده سؤیله‌نیلیب- سئویلمکده‌دیر. آیتماتووون اثرلرینده تام و تمام بیچیمده قیرقیز روحو یاشاییر. هویرات، چالیشقان، چیلغین، دایاناجاقلی، آزاد و عصیانکار بیر روح. عئینی زماندا آیتماتوو گون اولای‌لار و گرکلی‌لیک‌لری و اونلارین قیرقیز خالقی‌نین حیاتینا بوراخان ائتگی‌لریندنده غافل‌دئییل. اؤرنک اولاراق،«گون وار عصره برابر» رومانی‌نین «مانقورت» حیکایه سینده تورک- قیرقیز حیاتی و کیملیگینی تام درجه‌ده یاشادارکن، بوگون تورک توپلولوق لارینا عارض اولان أن بؤیوک درد یعنی «ائلیناسیون» مسأله‌سین گرچکدن تای‌سیز بیر شکیلده تمثیل ائدیر و «مانقورت» نه تک بیر حیکایه بلکه بوتون تاریخ بویو، دونیانین هر بیر یئرینده اؤز کیملیگیندن چیخاریلمیش انسانین سیمبولونا چئوریلیر. بو یازی‌نین آماجی آیتماتووون اثرلریندن بحث ائتمک یوخ، بلکی اونون «لویی آراقون» دئمیش‌کن«دونیانین عشقی آنلادان أن گؤزل حیکایه‌سی» جمیله آدلی رومانینا اؤتری بیر باخیش‌دیر، آما نه‌ایسه آیتماتوودان سؤز آچارکن او قدر سؤز وار یازماغا‌کی حاییف‌دیر أن آزی بو سؤزلره قیسساجا بیر توخونمایاق. «جمیله» رومانیندا اوست سطیرلرده دئدیگیم اؤزللیک‌لرین هامی‌سی تام گؤزللیکله یاشاماقدادیر. جمیله بؤیوک شاه‌لار و شاهزاده‌لر ‌دئییل، ساده‌جه بیر تورکیستانین اورگینده قیرقیز- قازاخ سینیرلاریندا تالاسین«کورکورؤؤ» کندینده یاشایان قیرقیز قیز- اوغلانین سئوگی حیکایه‌سی‌دیر، آما یئنه جمیله ساده‌جه تکراری بیر عشق حیکایه‌سی یوخ، بلکی تام بدیع بیر شکیلده قارشیت‌لار آراسیندا قار آلتیندان باش چیخاران قار چیچه‌یی کیمی بیر عشقین حیکایه‌سی دیر.

رومانین اولای‌لاری ایکینجی دونیا ساواشی‌نین أن گرگین چاغلاریندا(1943.م.س) اوز وئریر و چوخ جانلی خاطیره کیمی بیر گنج عسگرین دیلیندن‌کی او زمانلاردا 13یاشیندایمیش سؤیله‌نیر. سانکی بو حیکایه‌نی سؤیله‌ین گنج، آیتماتوو اؤزو دور و آیتماتووون یاشام تاریخینه دقت ائتسک، بو گومان داها آرتیق گرچکله‌شیر. آیتماتوو بو رومانی 30 یاشیندا‌ ایکن(1958م.س) یازیب و دئدیگیمیز کیمی رومانین اولای‌لاری 1943.م.س اوز وئریر، یعنی او زمان‌کی آیتماتوو 15 یاشیندایمیش. کیم نه بیلیر؟ بلکه ده آیتماتوو همن زمان لاردا بو حیکایه نی اؤز گؤزو ایله گؤرمه‌سه‌ده، اؤز بیر یاشیت- تاییندان ائشیده‌رک اونو بو تور بدیع شکیلده بوتون دونیایا تانیتدیریب. آنجاق جمیله رومانی قیسسالیغینا رغماً، قیرقیزلارین حیاتیندا بیر عصرین گوزگوسو دور. ساوییئتین تورکیستان خالق لارینا غلبه چالدیغی، کالخوزلاردا چالیشماق مجبوریتی، استالینین دمیر چکمه‌لری آلتیندا، چوخلو عنعنه‌لر و او جمله‌دن کؤچری یاشاماقدان واز کئچمک، تانیمادیغین دؤولت‌لرله بیلمه‌دیگین ندن لر و آماج لارا گؤره اوز وئرن ساواش‌ایچین کیشی لرین عسگر و قادین‌لارین یاردیمجی اولماق عصری و تماماً بئله گرگین ساواشلی حیاتین ایچینده یئنه تکجه قالان تسلی؛ عشق!

کالخوزدا ایشله‌ییب یاشاماغین چوخ زور و سارسیدیجی اولدوغونو یالنیز آیتماتوو کیمی قیرقیز بیر گنج سؤیله‌یه‌ بیلردی. «بیز بو سؤیوش لری (کالخوز باشچی‌سی‌نین سؤیوش لری) ائشیده‌رک اورگیمیز ده دولوردو. نه‌دن بو کیشی بیزه بئله قیزیر(حیرصله نیر)؟ بیز بو بوغدالاری دنه دنه اکمیشدیک. قادین لار و قوجالاریمیز اونلاری زمی‌لرده سووارمیشدیلار و باغری‌لاری قان اولاراق اونلاری بویا- باشا گتیرمیشدیلر و یای‌دا دا بوغدا بیچن ماشینین ایشدن دوشدوگونه گؤره، دسته‌لری قیزمار گون ایستی‌سینده داغ اولان اوراق‌لار ایله اَل لری یانا-‌یانا بیچمیشدیلر و حتی خیرداجا اوشاق لاردا آنالار ایله برابر یانغین یای گونونون آلتیندا بیر دنه بیر دنه بوغدا سونبول‌لرین دؤشورموشدولر.....». بئله بیر دورومدا جمیله‌نین ائشی(أری) صادق بیر عسگر اولاراق، جبهه ده دیر و یالنیز هردن بیر مکتوب گؤنده‌ریر عائیله‌سینه و مکتوبلاری‌نین هامی‌سی بیزیم قدیم عسگر مکتوب لاریمیز کیمی فورمالیته و تکراری اولاراق، «هامی‌یا سلام یئتیرین» یازیر و یالنیز مکتوبون سون جمله‌سی قادینی جمیله یه عاید دیر؛ «ائشیم جمیله‌یه‌ده سلام یئتیرین». جمیله عصیانلی، گؤزل، چیلغین و اینجه روحلو گلین اولاراق، بئله بیر حیات اورتاغین سئومیر. او دلی‌جه‌سینه سئویب- سئویلمک ایسته‌ییر و بو سئودانی«دانیار» آدلی بیر جبهه‌دن گئری دؤنموش غریبه اوغلاندا گؤره‌رک، اونونلا سئودالاشیب سئویشیر و عشق‌ ایله عقل آراسینداکی قارشیتی قابارداراق، اوخوجونو دلی‌لندیریر. یاخشی خاطیرلاییرام کی یونیوئرسیته‌نین ایلکین ایل‌لرینده بو رومانی بیر قیز آرخاداشیما وئردیم اوخوسون و سونرا بو رومانین باره‌سینده دانیشارکن، او جمیله‌نین سئوگی‌سین خیانت آدلاندیراراق، اونو سوچلادی آما من او گون دئدیم و ایندی‌ده دئییرم‌کی، کیشی و قادین آراسیندا سئوگی‌سیز اورتاق یاشاییش هئچ نه‌یه دَیمز و ایندی ائله بو آن، چوخ قادین لار وار‌کی ائش لری‌ایله اورتاق یاشاییر و باشقاسی ایله سئویشیرلر، آما خیانت اتهامی‌نین قورخوسوندان هئچ زمان بو ایکینجیکلی حیات لاری‌نی بللندیرمیرلر. منجه او سئوگی یاساق، سوچ و خیانت‌دئییل، بلکی اونو گیزله‌دیب ائشینی عؤمور بویو آلداتماق خیانت دیر. آما جمیله بو بوش اتهام و سوچلانماقدان قورخمایاراق، سئوگی‌سی‌نین طرفینه گئتدی. او ذوق‌سوز اورتاق یاشاییشی سئومیردی و ایکینجیکلی یاشاماق خیانتی‌نین آلتینا گئتمه‌دی و تام جسارتله بو ایکی‌سیندن(سئوگی و ذوق‌سوز اورتاق یاشاییش) بیرین سئچدی و اودا اورگی‌نین نداسی و ایستگی‌ ایدی. بو اورتادا حیکایه‌نی سؤیله‌یهنین‌ده چوخ سؤزلری وار دئییلمه‌گه. گنج عسگر کی جمیله‌ ایله دانیارین تای‌سیز سئوگی‌سی‌نین راوی‌سی‌دیر و اونلارین ماجراسین یاخیندان گؤرموشدو، جمیله‌نین قاینی دیر(جمیله‌نین ائشی صادقین اؤگئی قارداشی) و بو حیکایه‌نی گؤردوگونده 13 یاشیندایمیش. او جمیله ‌ایله دانیار سئویشدیگی آنلاری چوخ سئویب و آلقیشلاییرمیش، آما بو ایکی سئودالی بیر آخشام گیزلینجه کندی ترک ائتدیگینده، اؤز حالینی درک ائدیر یعنی اؤزو بیلمه‌دن جمیله‌یه وورغون اولدوغونو. بیر طرفدن چوخ سئویر‌کی جمیله دانیار ایله برابر یاشاماق اوزره کنددن قاچیب، کؤهنه سنت‌لرین دوزاغیندان قورتولالار، آما دیگر طرفدن اورگینده جمیله‌یه گیزلین و حس ائدیلمز بیر دویغونو یاشادیر‌کی اونلارین کنددن چیخیب گئتدیگینده آنلاییر بو دویغونون عشق اولدوغونو! ساکی[1] اونلار کنددن چیخارکن آردیلاریندان دوشه- قالخا قاچیر و آغلاییب باغیراراق، جمیله‌نی چاغیریر آما اونلارین قورتولوشوندان موتلو دور و ائله بونا گؤره‌ده اسکی‌دن واریدیغی رساملیق استعدادینی بوتون وجودو ایله ایشله‌دیر و او ایکی سئوگیلی‌نین کندین گؤزل گؤرونتولو بیر پاییز آخشامیندا ایتگین گئتدیک لرین کیچیک بیر بوم اوسته رساملیق هنری‌ایله جانلاندیریر و هر زمان بو بوما گؤز تیکه‌رک، اوفاجیق بیر سئودانی یاشادیر اورگی‌نین مینیک بیر یئرینده....

جمیله سئوگی‌سیز بیر ائولنمک دوزاغیندان قاچیب، قورتولور آما ائله ایندی جمیله‌لر وار‌کی سئوگی‌سیز اورتاق یاشاماغا محکوم، یوخسا اؤزلرین بئله بیر حیاتدان اؤلومله قورتارماغا مجبوردولار. جمیله‌نی اوخویارکن، چوخلو سؤزلر ایچیمده دوغولدو یازماغا، آما هامیسینی‌دا یازماق اولاسی‌دئییل؛ نییه‌کی عقل‌ایله عشق مجادله‌سی گرچکدن سؤیلنه‌ بیله‌سی‌دئییل. بوتون اوخوجولاردان ایسته‌ییرم‌کی جمیله رومانین اوخویوب، اؤز سئودیکلری بیچیمده دویسونلار بو «دونیانین عشقی آنلادان أن گؤزل حیکایه‌سینی».

1- «ساکی» آذربایجانین چوخ بؤلگه‌لرینده بیر یئرلی سؤزدور و من اونو تورکیه تورکجه‌سینده ایشله‌نن «اویسا»(فارسجا: اگر چه) کلمه‌سی‌نین یئرینه ایشلتمه‌یی اویغون گؤرورم.

چاپ اولونموش: زنگان، بایرام آیلیق درگی سی، شماره ۲۵، اردیبهشت ۱۳۸۹

+ نوشته شده در یکشنبه نهم خرداد 1389ساعت 8 PM توسط سید مرتضی حسینی |

موژده ای دل یئنه ده گلدی بهار ایامی گتیریب باد-ی صبا بولبوچون پئیغامی

آچیلیب غنچه و گول عطری توتوبدور چمنی وجده گلمیش بو کؤنول یوخدو دَخی آرامی......

یادداشتی از 21/1/1384.

بهار دوباره سر رسید. بهار! فرا یاد خویش آمدن و سر برآوردن از زیر انبوه بار سرد و سنگین برف. آفتاب بهاری که می زند طبیعت امید هزاران باره اش را باز می یابد و هر سال نوتر از سال پیش و با انبوهی از رنگ و نگار خود را می آراید. آه که زمستان چه سرد و سنگین بر جانمان سنگینی می کرد. برف، سرما، یخ زدن همه چیز حتی زندگی در سرمای سرد و وحشت آور شب های زمستانی آن هم زمستان آذربایجان! اما دیگر عادت کرده ایم به این همه سرما و تاریکی و تنهایی و آذربایجان آنقدر در این سکوت سنگین و سرد خفته است که دیگر گویی به زمستانش می شناسند. گویی بهار بی همتای آن دیگر ذوقی در کسی برنمی انگیزد اگر چه طبیعت اش، کوهستان هایش، دشت های بی کران و رودهای خروشانش با تمام بلندای زمستان که بیش از پنج ماه بر جانش سنگینی می کند، با تمام خروش و نشاط و تازگی به استقبال بهار می روند.

باران! باران! باران! اما گویی دیگر گوشی نیست تا صدای این همه خروش بهاری را بشنود، چشمی نیست تا عظمت این رها شدن از زمستان وحشت آور را در بهار آذربایجان دریابد و تنها کوههای مغرور قافلانتی و سهند و ساوالان و رودهای خروشان قیزیل اوزن و آراز و چمنزاران بی خیال و سبزه زاران سرمست اند که بی خیال و بی تفاوت از بازی گری های پرفریب روزگار، امید تازه شدن و شور نو شدن را در دل و سر دارند و با بزرگواری بی کران، فریب کاری ها و دغل بازی های بازار و سیاست را به چیزی نمی گیرند و بی آنکه ذره ای از امید خویش را وانهاده باشند، تن به باران می شویند و می خروشند و می رقصند و با سکوتی پر هیبت بازی های کودکانه ی این بحر تحقیر شده در کوزه ی شهر را می نگرند و با لبخندی از سر دانایی و دریادلی آدمی را سرزنش می کنند که چه قدر تن به حقارت ها و کوچک شدن ها سپرده اند و چه قدر از قافله ی هر روز نو شونده ی طبیعت عقب افتاده اند و زیبایی و بی کرانگی نو شدن را فراموش کرده اند. آه! که در این پهنه ی بی بدیل و پرشکوهی که بر فراز کوههایش صدای نفس های خدا را می توان شنید، در خروش رودهایش رهایی و عصیان را می توان دید و در لطافت سبزه زاران و چمنزارانش لطافت روح زیستن را لمس کرد، انسان، این کهنه رند خدای زمین را چه قدر تحقیر کرده اند و برایش جز تنازع بقا چیزی نگذاشته اند.

آه ای آذربایجان! ای خاک بی بدیل! ای جهانی از زیبایی و بی کرانگی! مرا و ما را چه قدر از تو دور کرده اند و تو زمستانی چنان چنان سرد و سیاه را با تمامی سنگینی اش سال به سال پشت سر می گذاری و تازه می شوی، نو می شوی، مفهوم زیستن و دوباره زیستن را تجربه و تجدید می کنی اما ما گویی نه فرزندان توایم، نه، فرزندان توایم اما فرزندانی ناشایست که از زیبایی و عظمت روح تو بهره ای نبرده ایم و سال به سال با اینکه آفتاب سر برآورده از کوههای سر به آسمان سایت زمستان یگری را به حافظه ی تاریخ می سپارد، جان ما را انبوهی از سیاهی و سرما و دهشت و ناامیدی فرا گرفته است و به تکراری سرد و بی روح گرفتار آمده ایم و مفهوم زیستن را گم کرده ایم و خسته ایم، از فریب، از دروغ، از تحقیر، از فریب بازار مکاره ی سیاست، از دروغ پر حیلت تاریخ، این پیر چاپلوس پست بی مقدار که سر سوزنی به هیچ حقیقتی ارزش نمی گذارد، از تحقیر انسان در بندهای تو در تو به بهانه های پوچ و واهی و به بند کشیدن های انسان، این آزادترین فرزند طبیعت. خسته ایم، خسته ایم و فرسوده از فریب دامی برآمدن و به دامی دیگر گرفتار آمدن و اکنون تنها و تنها چشم به رودهای خروشانت می دوزیم و گوش به خروش بی پایانشان می سپاریم تا مگر خود عصیانگر فراموش شده مان را فرایاد آوریم و همگام با تو تن به تازه شدن و نو شدن و لذت بودن در شدن بسپاریم. عصیان کنیم تا انسان باشیم، بحر باشیم رها شده از کوزه ی شهر همانگونه که باید همه می بودیم و باشیم و دریغا که کمتر چنین بوده ایم، نه اصلاً نبوده ایم و اینک به امید خود بودن و خود شدن گوش به ترنم تو می سپاریم. ما را فرا یاد خویش آور! ای مادر ما! ای آذربایجان!

+ نوشته شده در دوشنبه نهم فروردین 1389ساعت 7 AM توسط سید مرتضی حسینی |

باری سلام گؤندر بایرامدان بایراما...

یئنی ایل یالنیز یئنی دوشونجه لرایله یئنی اولابیلر

هامی یا بئله بیر ایل دیله ییرم.

+ نوشته شده در چهارشنبه چهارم فروردین 1389ساعت 2 PM توسط سید مرتضی حسینی |

سون دوراق. تئهراندان تبریزه منیمله برابر یاشایان دوستلاریما اتحاف.

بوراسی سون دوراق

هر شئیین بیتدیگی یئر

باشلادیغی کیمی

بیر آندا و بکله نیلمز

گئری ده یاریم قالان عئشق

و پارام پارچا بیر یاشام

بوراسی سون دوراق

اوزون بیر مسافه اوزرینده

تئهراندان باشلانیب تبریزده بیتن قیسسا بیر یولچولوق

سانکی بیر حیات حیکایه سی یاشاییب بو قیسسا مسافه ده

ایندی اؤلمک یوخسا آیریلماق آنی

نه فرق ائدرکی؟

آجی لار ایچینده آیریلیق اؤلومدن اوسته یازیلمیشدیر تورکولرده

بوراسی سون دوراق

تام پئشمان لیق یاشیر بو اَن آجی اَن قیسسا و اَن اوزون آندا

و هر اؤلن پئشمان اؤلن کیمی

پئشمان پئشمان آیریلیریق

آیریلیریق

اؤلوروک

یارین کولوموزدن بیر عنقا قوشو دوغولدو بلکه

کیم نه بیلیر؟

آما نه ایسه اوغروندا بلله نیب بلیرلنمز صاباحیمیزین

پئشمان گلدیک

پئشمان یاشادیق

پئشمان پئشمان دا آیریلیریق

بوراسی سون دوراق..........

+ نوشته شده در چهارشنبه پنجم اسفند 1388ساعت 6 PM توسط سید مرتضی حسینی |

دیل و دوشونجه. برتولد برئشتین بیر قیسسا شئعرینه تقریض کیمی.

بعضاً چوخ دویغوسال و توپلومسال و س دئییب و یازیب- یاراتماق لارا قارشی انگل لر و پروبلئم لر اولور و نه قدر دئییب و یازساق دا یئنه بئله بیر حیس ایچیمیزده قالیر کی سؤزوموزون آماجین دینله ییجی و اوخوجونون ذئهنینه آشیلایابیلمه میشیک و همی ده اوره گیمیزده اولان دویغو و یا بئینیمزده اولان دوشونجه نی یاخشی بیان ائده بیلمه میشیک. بئله بیر حال لاردا چوخ پیس بیر حیس ال وئریر آداما. سانکی چوخ بیر حسرتینده قالدیغین لذتین ساحیلینه قدر گئدیرسن آما گرکلی اولان پایین آلمایاراق، آرتیق عطشه دوشورسن و ائله بئله بیر حیس- حالا گؤره دیر کی چوخلو یازیب- یارادان لار همیشه یازدیقلاریندان ناراضی دیرلار و یازدیق لاری اونلاری قاندیرمیر. بو دئدیگیم حیس- حالین نه دنلرین آرایییب- تاپماقدا ائله بو حیسسین اؤزو کیمی چتین و دئییلمزدیر. منجه بو چیلدیردان دویغونون نه دنلرینه نئچه یؤندن باخماق اولار.

اؤنجه قونو باخیمیندان: بیلگی سل(عئلمی)- عقلی و توپلومسال قونولو بیر متنی یازماغا، یازیچی نین یازدیغی قونویا عایید لازیم اولان قدر بیلگی سی اولماق گرکدی. نه قدر یازیچی نین بیلگی سی آز اولسا او قدرده سؤز قونوسو گؤزونده بؤیویوب و یازیچی نی قورخودار. آما یازیچی نین نئچه یؤنلو و قدیم میرزه لر دئیه نی «جامع الاطراف» بیلگی سی اولسا او گوجوده اولار کی قونونو بیر خریطه کیمی گؤزونون اؤنونه آلیب اونو هر یؤندن گؤروب ایضاح ائده رک اونون چالا- چوققورون و وار- یوخون چؤزسون. همی ده عمومیت له بیلگی سل(scientific) و اؤزل لیک له پوزیتیو(positive) قونولاردا تئرمینه(termination) اولموش مئتود(method) لار یازیچی یا یازماق پیلانی دیر آما دویغوسال قونولو بیر یازی دا بو یازیچی یا یاردیمجی اولان فاکتورلارین هئچ بیری یوخدور. یالنیز یازیچی دیر و دئییلمه سی چوخ چتین دویغولار نییه کی قونو هر اینسانین ایچینده باشقا بیر شکیلده تمثیل اولونور یعنی اینسانلارین سایی سی جا چئشیدلی دویغو وار. اؤرنک اولاراق کیمیستری(شیمی) ساحه سینده «مولکول لار» قونوسوایله یازیلان یازی لاری ادبییات دا «عئشق» قونوسو ایله یازیلان یازی لاری قیاس اولاراق ذئهنیزدن کئچیرین لوطفاً! ایلک قونودا(مولکول لار) یازیلان متن لر چوخ آز و عئینی زاماندا اختلاف لاری دا چوخ آزدیر آما ایکینجی قونودا(عئشق) یازیلان متن لر پئک چوخ و همی ده هئچ ایکی سی ده بئله بیر- بیرینه اویغون و بَنزَرلی دئییل لر و ائله همن اینسانلار سایی سی جا اولان چئشیدلی لیک لره گؤره بو ساحه ده دئییب- دوشوندورمک چوخ چتیندیر.

دیل باخیمیندان: بیلگی سل(scientific) و اؤزل لیک له پوزیتیو(positive) قونولاردا دیل یالنیز بیر وسیله کیمی دیَرلَندیریلیر یعنی دیل اؤزو هئچ بیر دویغو و یا دوشونجه نی آشیلاماق گؤره وین داشیمیر و ساده جه بیر وسیله دیر گؤرونتولر و فورمول لارین سونوجون بیان ائتمه یه و ائله بونا گؤره ده بیزلره میثال اولاراق توپلومسال بیر قونودا اینگیلیسجه یازی یازماق، ریاضی، کیمیستری و ها بئله بئلنچیلیک قونولاردا همن دیله یازماق دان داها چتیندیر و بو چتین لیک ادبی و دویغوسال قونولاردا سون درجه سینه چاتیر. بس بو اساسدا دئیه بیله ریک کی هر دیلده یازیب- یاراتماغین اَن سون و اَن چتین درجه سی ادبی یازی لار اؤزل لیک له شئعر یازماقدیر. اولابیلر ائله ایندی بیر اوخوجو منیم بو اینامیمی بئله تنقید ائتسین کی اصلا بئله دئییل و ایندی ائله بو آن چوخلو شئعر یازان دوستلاریمیز واردیلار کی تورکجه شئعر یازیر آما باشقا فورملاردا هئچ یازیب- یاراتماق مهارت لری یوخدور آما دئمه لی یم کی بو تور شاعیرلرین شئعرلری ده ائله اؤزلری کیمی یاریمچیلیق بیر یارانیش دیر یعنی بو شئعرلری بیر باشلانیش اولاراق دَیَرلَندیرمک اولار، اینانماییرسیزسا بو آماتور سوییه ده شئعر سؤیله ین دوست لاریمیزین شئعرلرین آتیلا ایلهان، ییلماز اردوغان و س تورکییه شاعیرلری نین شئعرلری ایله قیاس ائدین. شئعر ساحه سینده اَن ایده آل دوروم دیل و دوشونجه نین بیر- بیری نین اوستونه دوشمه یی دیر. او زامان کی دیل و دوشونجه نین آراسیندان سودا سیزمه یه بئله. کیلاسیک ادبییاتدا بو آرالیق دوشونجه نین دیلدن دالی و گئری قالماغی ایله تمثیل اولونور و ائله بونا گؤره ده چوخ دویغوسوز و ساختا شئعرلر یارانیر مثلا پادشاهین بوغلاری نین وصفینده و.... یئنی ادبییات دادا بو آرالیق گؤرونورسه دیلین دوشونجه دن دالا قالماغی ایله تمثیل اولونور و بو آرالیق او زامان گؤرونور کی یازیچی و شاعیره بوغولماق حیسسی اَل وئریر و نه قدرده سؤیله سه ایچینده کی دویغو بیان اولمور و گئت- گئده شاعیرین دیلی بورولغان لاشاراق(مغلق)، سؤیله دیک له رینی باشا دوشمک چتین له شیر. بو پروبلئم ده ایکی نه دندن آسیلی دیر؛ دیل چاتیشمامازلیغی و شاعیر و یازیچی نین یازدیغی دیلده لازیمی قدر مهارتی اولماماغی و اونون اینجه لیک لرین یاخشی بیلمه مه یی. اؤرنک اولاراق فارس شاعیری «احمد شاملو» نون شئعرلرینده، فارس دیلی نین چاتیشمامازلیغی و شاعیرین بو دیل و اونا عایید کولتور و دوشونجه دن داها اوستون و فرقلی دوشونوب- دویدوغو یاشام میف لری، سبب اولور کی اونون شئعرلری بورولغانلیقا (فارسجا:مغلق گویی) دوچار اولسون و بو بورولغانلیق یعنی دوشونجه نین دیلدن اوستون دوشمه یی. اویسا شاملو دیل ساحه سینده ده دوشونجه سینه اویغون بیر تور دیل یارانیشینا چالیشیب آما بو پروبلئمی آرادان قالدیرابیلمه ییب چون کی فارس دیلی نین شاملویا گرکن گوج و بدیع لیگی یوخدور حال بو کی عرب و تورک دیل لرینده بو سالخاق لیق لار یوخدور و یا اَن آزی فارس دیلیندن آزدیر. منجه ایندی بیزیم آذربایجانیمیزدا او دئدیگیم ایکی نه دنین ایکی سی ده واردیر. بیر یاندان دیلیمیزده یازیلیب- یارانماق اولمادیغینا گؤره بیر آز قورویاراق، چوخلو اینجه لیک لری ایتیب. بیر یانداندا منیم کیمی یئنی جه تورکجه یازماغا باشلایان یئنی نسلیمیزین لازیم اولان قدر تورکجه میزده مهارتلری یوخدور و بو پروبلئملرین هر ایکی سی نین ده آرادان قالدیرماغینا چوخ بؤیوک و فایدالی خزینه یه مراجعت گرکلی دیر و اودا قوزئی آذربایجان و اؤزل لیک له تورکییه میزین اوجسوز- بوجاق سیز ادبییات دنیزی دیر.

بو قیسسا یازی نی برتولد برئشتین بیر گؤزل شئعرینه تقریض دییه یازدیم. بو شئعر بیر گؤزل تمثیل دیر توپلومسال و سیاسال بیر دورومدان کی عئینی ایراندا «رئفورمچو» آدی ایله تانینان سیاسی قوروپون ایندی کی دورومودور. سانکی برئشت بو شئعری ایراندا اولان «رئفورمچو» چو آدی ایله تانینان ضیالی لارین دیلیندن دئییر البته حقیقتی باشا دوشندن سونرا. بیلدیگینیز کیمی رئفورمچو لار بیز آذربایجانلی لاردان گیلئیلی دیرلر کی نییه اونلارین آکسیالارینا و اعتیراض سس لرینه سس وئرمه دیک. بیزیم بو سوسماغیمزین نه دنلری چوخلو مقاله لر و یازی لاردا چؤزولوب آراشدیریلدی آما منجه هئچ بیری سی برئشتین بو گؤزل شئعری کیمی ساده و قیسسا بیان ائده بیلمه دی همن نه دنلری. منده بو قیسسا یازی دا یازیچی نین بو سوییه ده مهارت تاپماغی و اونون انگل لرین بیان ائتمه یه چالیشدیم. ایندی سه همن شئعری کی اینگیلیسجه دن تورکجه میزه چئورمیشدیم اوخوجولارا سونورام. هر اوخوجو بو شئعری اوخودوقدا بیرینجی سی؛ منیم بو قیسسا تقریضیمین مقصدین و ایکینجی سی؛ برئشتین بو گؤزل شئعری نین نه قدر ایرانین رئفورمچو جریانی نین ایندی کی دورومونا اویغون اولدوغو و اوچونجوسو ایسه؛ بیر بؤیوک یازیچی نین یوکسک سوییه ده اولان مهارتین دویاجاق دیل و دوشونجه اویغونلوغوندا.

ایندی سه برئشتین شئعری:

اؤنجه یهودلارین سوراغینا گئتدیلر

من اعتیراض ائتمه دیم چون کی من یهود دئییلدیم

سونراسی لهیستانلی لارا یورودولر

من لهیستانلی دئییلدیم و اعتیراضی لازیم بیلمه دیم

لیبئرال لارا باسقی یاپدیلا

من لیبئرال اولمادیغیما باش قوشمادیم

سونرا سیرا کومونیست لره گلدی

من اعتیراض ائتمه دیم، چون کی من کومونیست دئییلدیم

سوندا منیم سوراغیما گلدیلر

نه قدر باغیردیم کیمسه قالمامیشدی هاراییما چاتماغا!

+ نوشته شده در چهارشنبه پنجم اسفند 1388ساعت 6 PM توسط سید مرتضی حسینی |

تئهراندان تبریزه منیمله برابر یاشایان دوستلاریما اتحاف.

سون دوراق.

بوراسی سون دوراق

هر شئیین بیتدیگی یئر

باشلادیغی کیمی

بیر آندا و بکله نیلمز

گئری ده یاریم قالان عئشق

و پارام پارچا بیر یاشام

بوراسی سون دوراق

اوزون بیر مسافه اوزرینده

تئهراندان باشلانیب تبریزده بیتن قیسسا بیر یولچولوق

سانکی بیر حیات حیکایه سی یاشاییب بو قیسسا مسافه ده

ایندی اؤلمک یوخسا آیریلماق آنی

نه فرق ائدرکی؟

آجی لار ایچینده آیریلیق اؤلومدن اوسته یازیلمیشدیر تورکولرده

بوراسی سون دوراق

تام پئشمان لیق یاشیر بو اَن آجی اَن قیسسا و اَن اوزون آندا

و هر اؤلن پئشمان اؤلن کیمی

پئشمان پئشمان آیریلیریق

آیریلیریق

اؤلوروک

یارین کولوموزدن بیر عنقا قوشو دوغولدو بلکه

کیم نه بیلیر؟

آما نه ایسه اوغروندا بلله نیب بلیرلنمز صاباحیمیزین

پئشمان گلدیک

پئشمان یاشادیق

پئشمان پئشمان دا آیریلیریق

بوراسی سون دوراق..........

+ نوشته شده در چهارشنبه بیست و هشتم بهمن 1388ساعت 1 AM توسط سید مرتضی حسینی |

دیل و دوشونجه. برتولد برئشتین بیر قیسسا شئعرینه تقریض کیمی.

بو قیسسا یازی نی برتولد برئشتین بیر گؤزل شئعرینه تقریض دییه یازدیم. بو شئعر بیر گؤزل تمثیل دیر توپلومسال و سیاسال بیر دورومدان کی عئینی ایراندا «رئفورمچو» آدی ایله تانینان سیاسی قوروپون ایندی کی دورومودور. سانکی برئشت بو شئعری ایراندا اولان «رئفورمچو» آدی ایله تانینان ضیالی لارین دیلیندن دئییر البته حقیقتی باشا دوشندن سونرا. بیلدیگینیز کیمی رئفورمچو لار بیز آذربایجانلی لاردان گیلئیلی دیرلر کی نییه اونلارین آکسیالارینا و اعتیراض سس لرینه سس وئرمه دیک. بیزیم بو سوسماغیمزین نه دنلری چوخلو مقاله لر و یازی لاردا چؤزولوب آراشدیریلدی آما منجه هئچ بیری سی برئشتین بو گؤزل شئعری کیمی ساده و قیسسا بیان ائده بیلمه دی همن نه دنلری. منده بو قیسسا یازی دا یازیچی نین بو سوییه ده مهارت تاپماغی و اونون انگل لرین بیان ائتمه یه چالیشدیم. ایندی سه همن شئعری کی اینگیلیسجه دن تورکجه میزه چئورمیشدیم اوخوجولارا سونورام. هر اوخوجو بو شئعری اوخودوقدا بیرینجی سی؛ منیم بو قیسسا تقریضیمین مقصدین و ایکینجی سی؛ برئشتین بو گؤزل شئعری نین نه قدر ایرانین رئفورمچو جریانی نین ایندی کی دورومونا اویغون اولدوغو و اوچونجوسو ایسه؛ بیر بؤیوک یازیچی نین یوکسک سوییه ده اولان مهارتین دویاجاق دیل و دوشونجه اویغونلوغوندا.

ایندی سه برئشتین شئعری:

اؤنجه یهودلارین سوراغینا گئتدیلر

من اعتیراض ائتمه دیم چون کی من یهود دئییلدیم

سونراسی لهیستانلی لارا یورودولر

من لهیستانلی دئییلدیم و اعتیراضی لازیم بیلمه دیم

لیبئرال لارا باسقی یاپدیلا

من لیبئرال اولمادیغیما باش قوشمادیم

سونرا سیرا کومونیست لره گلدی

من اعتیراض ائتمه دیم، چون کی من کومونیست دئییلدیم

سوندا منیم سوراغیما گلدیلر

نه قدر باغیردیم کیمسه قالمامیشدی هاراییما چاتماغا!

+ نوشته شده در پنجشنبه پانزدهم بهمن 1388ساعت 0 AM توسط سید مرتضی حسینی |

Karşıtlar içinde sen

Bu karlı kış akşamında senden başkasını düşünmek olasıdeyil

Tebrizin varoşlarından hep kuzeye giden yollara bakıyorum

Hep seni hatırlıyorum

Hep seni düşünüyorum

Ve hep seni özlüyorum

Beyaz karda bir kara sevda sarır beni

Dünya tam karşıtlara karışıyor

Beyaz kar

Kara sevda

Geliyorsun

Gidiyorsun

Ardından koşuyorum ben bir cocuk gibi

Koşuyorum

Bıkıyorum

Ağlıyorum

Gülüyorum

Gözlerimi siler ken hepsi bunların hayal olduğun düşünüyorum

Ne geliyorsun

Ne gidiyorsun

Ne koşuyorum

Ne bıkıyorum

Ne ağlıyorum

Ne gülüyorum

Yalnız seni düşünerek özlüyorum

Karşıtlarında hepsi bile kayb oluyor

Ben kalıyorum

Tebriz kalır

Beyaz kar

...Kara sevda

+ نوشته شده در پنجشنبه هشتم بهمن 1388ساعت 12 PM توسط سید مرتضی حسینی |

یادداشتهای ادبی خارج از محدوده ی تاریخ

نوشته های پیشین

آرشیو موضوعی

پیوندها